مفسرين به اين نكته علمى و ادبى - كه كلمه رحمان به وسعت رحمت و كلمهء رحيم به لازمهء ذات الهى بودن آن دلالت دارد - توجه نكرده‌اند ، به ناچار در تفاوت رحمان و رحيم راه ديگرى پيموده و چنين تصور نموده‌اند كه كلمه رحمان از نظر معنى وسيع‌تر از كلمه « رحيم » است و اين گفتار را بدين گونه توجيه و تعليل كرده‌اند كه : زيادت مبانى و حروف به زيادت معنى و وسعت آن دلالت دارد ، ولى اين دليل بسيار مضحك و خنده‌آور است ، زيرا دلالت كلمات ، تابع چگونگى وضع و نحوهء ساختار آن‌هاست و هيچ ارتباطى به كثرت و قلت حروف ندارد و چه بسا الفاظى وجود دارد كه حروف آن‌ها كم ولى معناى آن‌ها زياد است و بالعكس ، الفاظ و كلماتى وجود دارد كه از نظر حروف ، زياد ولى از نظر مفهوم و معنا ، بسيار تنگ و محدود است . مثلا كلمه « حذر » بر وزن « فعل » با كسر عين دلالت بر مبالغه در زيادت دارد كه به معناى خيلى ترسو است ولى در كلمهء « حاذر » اين مبالغه و زيادت وجود ندارد ، در صورتى كه يك حرف بيشتر از كلمه « حذر » را داراست و چه بسا الفاظى كه « مجرد » و « مزيد فيه » آن‌ها هر دو به يك معنى است ، مانند « ضرّ و « اضرّ » كه هر دو به معناى ضرر كرد مىباشند . همهء آن چه دربارهء كلمهء « رحيم » بعد از كلمه « رحمان » گفتيم ، در صورتى است كه « رحمان » در معناى اشتقاقى و لغوى خود استعمال گردد و اما اگر در معناى اسمى و به صورت لقب خاص ذات مقدس استعمال شود ، چنان كه قبلا اين مطلب را ثابت نموديم ، در اين صورت مسير بحث و گفتار عوض مىشود و بايد گفت : علت تعقيب رحمان با كلمهء رحيم اضافه بر آن چه گفته شد ، اين است كه معلوم شود ، علت نقل رحمان از معناى لغوىاش و لقب خاص پروردگار قرار دادن آن ، همان وسعت رحمت و غايت مهربانى او است . آيا « بسم اللّه » از قرآن است ؟ در ميان شيعهء اماميه اين مطلب مورد اتفاق است كه « بسم اللّه » در هر سوره‌اى كه با آن شروع گرديده است ، جزو همان سوره و يكى از آيات آن است و بسم اللّه با هريك از سوره‌هاى قرآن نازل شده است . ابن عباس و ابن مبارك و اهل مكه مانند ابن كثير و كوفىها ، مانند عاصم ( 1 ) - و كسائى و ديگران به استثناى حمزه همه در اين عقيده بوده‌اند . بيشتر اصحاب شافعى نيز همين عقيده را داشته‌اند . « 1 » و

--> ( 1 ) تفسير آلوسى ، 1 / 39 .