بررسى دلايل اشاعره به وجود كلام نفسى اشاعره يعنى طرفداران « كلام نفسى » در اثبات آن به دلايلى چند استناد و استشهاد مىكنند كه اينك ما آن‌ها را در اينجا مطرح و بررسى مىكنيم : 1 - مىگويند : هر متكلم و گوينده‌اى قبل از سخن گفتن ، كلام خويش را در نفس و درون خود مرتب و منظم مىكند آنگاه سخن مىگويد و كلامش را به وجود مىآورد و اين كلام لفظى و خارجى از وجود همان « كلام نفسى » كه در درون و ذهن گوينده وجود دارد ، كشف و حكايت مىكند . اين مطلبى است وجدانى كه هر گوينده‌اى وجدانا آن را در نفس خود احساس مىكند و « اخطل » شاعر معروف عرب نيز در شعر خود به اين حقيقت اشاره كرده و مىگويد : انّ الكلام لفى الفؤاد و انّما * جعل اللّسان على الفؤاد دليلا راستى ، كلام شخص در دل اوست و اين زبان ، مترجم و نشان‌دهندهء آن است . پاسخ : از آن چه در پيش گفتيم ، پاسخ اين دليل ، به خوبى روشن گرديد كه تصوير و ترسيم كلام در دل ، همان تصوير و حضور سخن در ذهن گوينده است كه از آن به وجود ذهنى تعبير مىكنند و به تمام افعال اختيارى انسان عموميت دارد و اختصاص به كلام ندارد زيرا هر نويسنده و نقاش هم ناچار است كه عمل خويش را قبل از انجام آن ، در ذهن خود تصور كند و آنگاه به اقدام آن بپردازد ، پس اين گفتار و حقيقت ، ربطى به كلام نفسى ندارد تا دليل بر وجود آن گردد . 2 - مىگويند : مطلبى را كه در ذهن انسان است ، مىتوان كلام ناميد و اين نوع نام‌گذارى و گفتار ،