محمد بن حسن صفار هم در كتاب بصائر الدرجات از ابو بصير و او از امام صادق ( ع ) چنين آورده است كه خداوند دو نوع علم دارد : يكى علم مخزون و سرى كه كسى به جز پروردگار به آن راه ندارد ( 1 ) - و علم ديگرى نيز دارد كه فرشتگان و پيامبرانش را از آن آگاه نموده است و ما هم از آن اطلاع داريم . « 1 » 2 - قضاى حتمى آن چه را كه خداوند به پيامبر و يا فرشته‌اى وقوع حتمى آن را اطلاع داده است ، قضاى حتمى مىنامند و به اين گونه تقديرات بدا و تغيير راه ندارد همان‌طوركه به گونه اول تقديرات راه نداشت . با اين تفاوت كه نوع اول منشأ و سرچشمهء بدا است ولى نوع دوم به آن ارتباطى ندارد ، چنان كه در همان روايت قبلى حضرت رضا ( ع ) به سليمان مروزى چنين مىفرمايد كه على ( ع ) مىگفت : علم خدا بر دو گونه است ، يك نوع آن همان است كه به فرشتگان و پيامبرانش اطلاع داده است و در اين گونه علوم و تقديرات تغيير و بدايى حاصل نمىگردد ، زيرا خداوند خود ، پيامبران و فرشتگان را با تغيير دادن آن چه را كه يادشان داده است ، در اجتماع دروغگو معرفى نمىكند و نوع دوم آن همان علوم و تقديرات است كه خداوند در پيش خود مكنون و مستور ساخته و از اسرار نامكشوف او مىباشد و كسى را بر آن مطلع و آگاه نساخته است . در اين گونه علوم و تقديرات است كه بدا جريان دارد . خداوند آن چه را كه بخواهد مقدم مىدارد و آن چه را كه بخواهد به تأخير مىاندازد و هرطور كه بخواهد آن را تغيير مىدهد و يا تحكيم و تثبيت مىكند . « 2 » عياشى از فضيل نقل مىكند كه از امام باقر ( ع ) شنيدم ، مىفرمود : وقوع پاره‌اى از امور و تقديرات خداوند حتمى و غير قابل تغيير مىباشد و اين گونه تقديرات به ناچار واقع خواهد شد و بدايى در آن‌ها رخ نخواهد داد ، ولى پاره‌اى از آن‌ها در نزد خدا مكتوم و مستور است كه كسى را از وقوع آن‌ها مطلع و آگاه نساخته است و اين گونه امور قابل تأخير و تقديم است كه خدا آن چه را كه بخواهد مقدم مىدارد و به اراده خود آن را محو يا اثبات مىنمايد ولى توجه داشته باشيد ، آن چه را

--> ( 1 ) نقل از بحار ، باب بدا و نسخ 2 / 136 چاپ كمپانى ؛ وافى ، باب يدا 2 / 113 ، كلينى هم در كافى از ابى بصير اين روايت را آورده است . ( 2 ) نقل از بحار ، باب بدا و نسخ 4 / 133 چاپ كمپانى .