إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً . « 1 » ما راه را به او نشان داديم ، خواه شاكر باشد [ و پذيرا گردد ] يا ناسپاس . خلاصه سخن اين كه : خداوند كسى را به ايمان آوردن و پذيرفتن آئين‌اش وادار نساخته است ، بلكه تنها حق را نمايانده و راه هدايت و سعادت را نشان داده و از گمراهى و ضلالت جدا و مشخص نموده است . اينك هركس بپذيرد و ايمان آورد ، از روى اختيار مىباشد و هركس راه ضلالت را در پيش گيرد ، از روى اختيار است . گرچه خداوند مىتوانست تمام مردم و افراد بشر را به دين خود وادار و مجبور سازد ، دين خود را جبرا و بدون اختيار در مغز آنان جا دهد ولى حكمت و عدالت پروردگار ايجاب مىكند كه مردم ( 1 ) - در اعمال و كردارشان و در انتخاب راه سعادت و شقاوت مجبور نباشند تا به اختيار به سوى كمال انسانى سير نموده ، با لياقت و شايستگى ، قرب الهى براى خود كسب كنند و يا راه شقاوت و هلاكت را در پيش گيرند ، تنها خداوند راه را نمايانده و راه را از چاهش نشان داده است . اين است معناى آيه مورد بحث كه خداوند مىفرمايد : لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ ، يعنى « در دين اجبارى نيست زيرا كه راه هدايت از هلاكت جدا و روشن شده است . » اين همان حقيقت ثابت و مسلّمى است كه در قرآن در طى آيات فراوان به صراحت آمده است : وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ . « 2 » و اگر خدا مىخواست ، همهء شما را امت واحدى قرار مىداد ولى خدا مىخواهد شما را در آن چه به شما بخشيده ، بيازمايد ؛ پس در نيكىها بر يكديگر سبقت بجوييد . بازگشت همهء شما به سوى خداست ، پس از آن چه در آن اختلاف مىكرديد ، به شما خبر خواهد داد . قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ . « 3 » بگو ! دليلى قاطع براى خداست [ دليلى كه براى هيچ‌كس بهانه‌اى باقى نمىگذارد ] و اگر او بخواهد ، همهء شما را [ به اجبار ] هدايت مىكند . وَ قالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ

--> ( 1 ) دهر / 3 . ( 2 ) مائده / 48 . ( 3 ) انعام / 149 .