آرى ، جملهء « الملك الديان » هيچ‌يك از اين معانى را كه جمله « مالك يوم الدين » متضمن است ، در بر ندارد . تنها چيزى كه مىتوان از اين جمله استفاده نمود ، اين است كه خداوند سلطانى است كه به اعمال انسان پاداش مىدهد و اين مطلب فوق فراوان و فاصلهء زياد با اهداف عاليهء آيهء شريفه دارد . 4 - و اما آيه شريفه إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ « 1 » تنها تو را مىپرستيم و از تو استعانت مىجوييم . اين نويسنده از اين آيه چنين فهميده است كه عبادت به ناچار بايد تنها براى خدا باشد و استعانت نيز بايد از خداوند بشود ، لذا اين آيه علاوه بر آن حقيقت مىخواهد به افراد با ايمان تلقين نمايد كه توحيد در عبادت را آشكار سازند ، حاجت و نياز خويش را بر كمك و اعانت پروردگار در همه جا ، حتى در عبادت وى ، اظهار نمايند . اين آيه مىخواهد بندهء مؤمن ، بر اين حقيقت اعتراف كند كه او و تمام افراد مؤمن جز خداوند كسى را ستايش نمىكنند و از كسى به جز پروردگار استعانت نمىجويند و تنها او را ستايش مىكنند و از وى استعانت مىجويند . اين معنى چگونه از گفتار اين نويسنده ، به دست مىآيد و چگونه مىتواند جملهء « لك العبادة و بك المستعان » اين نكات را دربر گيرد ؟ ! 5 - و اما گفتار خداوند : اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ « 2 » مقصود از آيه اين است كه بنده ، در مقام عبادت ، از پروردگارش درخواست كند كه او را به نزديك‌ترين و مستقيم‌ترين راهى كه به مقصد مىرساند ، هدايت كند و او را به سوى اعمال نيك و اوصاف و عقايد صحيح رهبرى نمايد و در اين آيه تنها به درخواست هدايت به راه ايمان ، قناعت نگرديده است بلكه معانى و مقاصد عاليه ديگر هم دارد ، ولى جملهء « اهدنا صراط الايمان » آن معانى را نمىرساند و كافى نمىباشد . علاوه بر آن ، معناى اين جمله از اين نظر نيز نارساست كه در اين جمله تنها درخواست هدايت و رهبرى به راه ايمان گرديده است ، اما به اين حقيقت كه راه ايمان راه مستقيمى است و سالك آن هرگز گمراه نمىشود ، اشاره‌اى در آن نيست . اين نويسنده با اين جملات نارسا و دست‌وپابسته و تقليدى ، خود را از معارضه با بقيهء سوره مستغنى دانسته و خيال نموده است ( 1 ) - كه حاجتى به بقيه سوره نبوده است . اين خود مىتواند

--> ( 1 ) فاتحه / 5 . ( 2 ) فاتحه / 6 .