به انجام آن عمل است . بنابراين ، اصل اعمال انسان را مىتوان ، هم به خود انسان نسبت داد كه به اختيار و ارادهء خويش ، آن‌ها را انجام داده و هم به خدا نسبت داد كه مقدمات همهء اين اعمال در اختيار و دست قدرت وى بوده و از جانب او مىباشد . و ثانيا : در فلسفه ثابت گرديده است كه خالق و به‌وجودآورندهء همهء اين موجودات و پديده‌ها پس از ايجاد آن‌ها خود را از كار بر كنار و منعزل نساخته و دست از تدبير در مخلوقات خويش نكشيده است و بقا و استمرار موجودات جهان به مانند اصل خلقت به قدرت و ارادهء او بستگى دارد هيچ‌يك از آن‌ها حتى براى يك لحظه هم نمىتواند بدون مشيت او پابرجا بماند . ارتباط تشكيلات آفرينش با خالق آن ، مانند ارتباط يك ساختمان و بنّاى آن ، نيست كه ساختمان تنها در اصل پيدايش ، به وجود بنّا و كارگر وابسته و نيازمند مىباشد و پس از به وجود آمدن ، از او مستغنى و بىنياز مىشود و مىتواند به بقاى خويش ادامه دهد گرچه سازندهء آن نيز از بين برود و يا مانند يك نويسنده نيست كه در اصل نوشتن كتاب وجود او لازم باشد ولى پس از آن و در مرحلهء بقا و استمرار ، خط و نوشته‌هاى وى به وجود او هيچ احتياج و نيازى ندارد بلكه ارتباط جهان و جهان‌آفرين فىالمثل - كه خداوند ما فوق همه اين مثل‌هاست - مانند ارتباط روشنايى با نيروى برق است كه هم اصل وجودش به آن متكى است و هم ادامه وجودش ، زيرا روشنايى در صورتى به وجود مىآيد كه نيروى برق به وسيلهء سيم به لامپ برسد و لامپ در روشنايى خود و ادامه وجودش هر لحظه محتاج اين قوه و نيرو مىباشد و اگر يك لحظه ارتباط لامپ با مركز نيرو قطع شود ، لامپ خاموش شده ، تاريكى حكمفرما مىگردد . تمام موجودات عالم نيز در به وجود آمدن و در بقا و استمرار خويش محتاج به مبدأ اعلا بوده و هر آن به كمك و توجه آن مبدأ ، محتاج مىباشند ، به رحمت وسيع او كه همهء موجودات را احاطه نموده ، ارتباط و اتصال و اين افاضه را دارند كه اگر اين ارتباط و اتصال يك لحظه قطع گردد وجود تمام اشيا مبدل به عدم شده ، چراغ هستى در جهان خلقت خاموش خواهد گرديد . بنابراين ، افعال بندگان در ميان دو حالت جبر و اختيار قرار گرفته است و انسان از هر دو جهت بهره برمىگيرد زيرا بشر در به كار بردن نيرو و قدرت خويش براى انجام كارى و يا ترك آن گرچه مختار و آزاد است و از آزادى خود بهره مىگيرد ولى از طرف ديگر اين نيرو و قدرت و ساير مقدماتى كه در انجام دادن هر كارى لازم است ، از خود او نيست ، بلكه از طرف پروردگار افاضه مىشود و در اختيار بندگان قرار مىگيرد و همان‌طور كه بشر در پيدايش اين امور به خداوند