گاه همچون افسانه‌شان گردانديم و پاره و پراكنده‌شان ساختيم . در اين سرگذشت آيات و نشانه‌هايى است براى هر شكيباى سپاسگزار ( تا بدانند كه شكيبايى و شكر نعمت و حفظ وحدت مايه قوام ملت است ) . كشفيات باستان شناسان در سبأ نخستين هيئت اعزامى علمى به عربستان ، هيئتى دانماركى بود كه بين سالهاى 1761 و 1764 به قصد تحقيقات جغرافيايى و تحقيق در نوشته‌هاى كتاب مقدس به آن سرزمين رفت . هدف اصلى ديدار سرزمين سبأ بود . « 1 » اولين مكتشف نبوهى بود كه تا صنعا پيش رفت و در خرابه‌هاى صنعا چند كتيبه پيدا كرد . در سال 1810 الدان بورژوآز ، از صنعا تا عدن به كاوش پرداخت و پنج كتيبه كشف كرد و با خود به اروپا برد . سپس ولستد انگليسى و لويى آرند « 2 » ، اين تحقيقات را دنبال كردند . آرند در سال 1843 كتيبه‌هايى در حضرموت به دست آورد و پنجاه كتيبه به اروپا فرستاد . در سال 1870 كتيبه‌هاى حضرموت انتشار يافت و الواح برنجى شهر صنعا ، از اسرار تاريخى سرزمين سبأ و حمير پرده‌بردارى كرد . « 3 » سپس آرند به مأرب رفت و سد و كتيبه‌هاى آن را مورد مطالعه قرار داد . « 4 » و 56 كتيبه از صنعا و خريبه و مأرب و سد مشهور و حرم بلقيس با خود سوغات برد . « 5 » بيست سال بعد آكادمى كتيبه‌ها و ادبيات فرانسه ژوزف هالوى را مأمور تكميل كارهاى آرند كرد . در سال 1869 ژوزف هالوى 686 كتيبه كشف كرد و علم سبأشناسى توسط وى رونق يافت .

--> ( 1 ) . مصاحب ، دايرةالمعارف فارسى ، ج 2 ، ص 1716 . ( 2 ) . Arnaud . ( 3 ) . همان ، ص 1717 . ( 4 ) . مصاحب ، دائرة المعارف فارسى ، ج 2 ، ص 1717 . ( 5 ) . طنطاوى ، تفسير الجواهر ، ج 16 ، ص 174 .