2 . جهت افقى كه در آن ، بيشتر نظر بر تحليل نسبت بين اشياى درون هر لايه و نوع وابستگى آنها به انسان است . ابو دلف خزرجى از كسانى است كه از عمليات حفارى به منظور دستيابى به اشياى عتيقه در قرن چهارم هجرى خبر مىدهد . او ضمن اشاره به آثار و ابنيه شگفت‌آور زمان قوم عاد ، كه در قريهء هنديجان در نزديكى درّجان قرار دارد ، مىنويسد : « در اين قريه براى به دست آوردن گنجينه‌ها و آثار تاريخى مانند مصر ، كاوش مىكنند . » « 1 » جغرافياى تاريخى قصص قرآن گرچه قرآن كريم بسيارى از داستانهاى خود را محدود به زمان و مكان نكرده اما اين به معناى نفى كاوش در اماكن تاريخى نيست . به دليل اين كه قرآن بيش از 13 بار به سير و سياحت در زمين براى مطالعه تاريخ پيشينيان تأكيد كرده است : قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ . « 2 » مسلما اگر مطالعه در تاريخ پيشينيان بدون شناخت زمان و مكان ، مورد توجه قرآن بود ، لزومى نداشت كه به سير و سياحت در زمين فرمان دهد . طبيعى است لازمهء سير و سياحت تاريخى در زمين ، شناخت جغرافياى تاريخى است . و از آنجا كه مناطق مختلف تاريخى به مرور زمان دچار دگرگونيهاى فراوان گشته و حتى بسيارى از آثار باستانى پيامبران و تمدنهايى را كه به وجود آورده‌اند در زير خاك پنهان شده‌اند و يا اسامى آنها تغيير يافته است ، لازم است كه با استفاده از كتاب جغرافيايى قديم و نيز كشفيات باستان شناسان براى شناخت جغرافياى تاريخى قرآن كمك گيريم . « 3 » اهميت شناخت جغرافياى تاريخى وقتى روشن مىشود كه بدانيم ، در گذشته به علت عدم شناخت جغرافياى تاريخى قرآن ، مفسرين و مورخين اماكن گوناگونى را براى

--> ( 1 ) . دانشنامهء جهان اسلام ، حرف ب ، جزوه چهارم ، ص 484 . ( 2 ) . روم : 42 . ( 3 ) . توبه : 60 .