دست رسالت بلكه تمام اشجار و ريگهاى بيابان شهادت برسالت دادند ، و قضاياى ديگر كه خيال ميكنم كمتر مطلبى است كه به اين وضوح باشد ، و بسيار تعجب ميكنم از مفسرين كه چون اين امور را در نظر خود بعيد ميدانند يك تأويلات و توجيهاتى در اين آيات و اخبار ميكنند و صاحبان عقل و شعور را منحصر بملك و جن و انس ميدانند بلكه بسيارى از متجددين امروزه ملك و جن را هم منكرند و تأويل بقواى انسانى ميكنند بارى بگذاريم و بگذريم . وَ إِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ امتداد ارض يوم القيامة ظاهرا اين باشد كه امروز سه ربع كرهء زمين در آب است فقط يك ربع آن بارز است كه ربع مسكونش گويند و چون روز قيامت درياها خشك مىشود كه ميفرمايد : وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ تكوير آيه 6 تمام كرهء زمين بارز و ظاهر مىشود كه چهار برابر مىشود ، و ممكن است كه خداوند زائد بر اين توسعه دهد ، وَ أَلْقَتْ ما فِيها وَ تَخَلَّتْ و بيرون مياندازد از زمين آنچه در زمين است و خود را خالى مىكند . القاء ما فيها ابدان مرده‌ها است كه از زمان آدم تا قيامت زير خاك رفته‌اند تمام زنده ميشوند و آنها را زمين بيرون مياندازد و از قبور خارج ميشوند ، و ممكن است بواسطهء عموم كلمهء ما دفائنى كه زير زمين مدفون كرده‌اند از جواهرات و فلزات و هر چه در تخوم ارض است تمام از زمين خارج ميشوند . وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها وَ حُقَّتْ گذشت تفسير آن . [ سوره الانشقاق ( 84 ) : آيه 6 ] يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ ( 6 ) كدح سعى شديد و زحمت زياد است كه انسان را يا حيوان را خسته مىكند مثل اينكه بار زيادى بر او حمل كنند يا راه دورى را طى كند يا بار سنگينى بردارد يا فكر عميقى كند يا اشتغالات زيادى را تحمل كند بالجمله هر چه ملالت و خستگى ميآورد كدحش گويند ، و انسان را گفتند مسافر است ( الانسان مسافر و منازله ستة ) منزل اول صلب پدر - دوم - رحم مادر . سوم - دنيا . چهارم - برزخ . پنجم - صحراى محشر . ششم - بهشت يا جهنم . و بار انسان در همين منزل سوم است هر چه سبكبار