ذيل آيه شريفه وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ در ضمن شرايط امر بمعروف و نهى از منكر متذكر شديم « 1 » . بلى از اين لحاظ كه عقوبت عالم از جاهل سخت‌تر است چنانچه از كلمه وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ استفاده مىشود و مفاد اخبار بسيار است چنانچه روايت شده كه « ان اهل النار يتأذّون من ريح العالم التارك لعلمه » ( اهل آتش از بوى عالم بيعمل آزار ميشوند ) « 2 » و نيز روايت شده كه « انّ اشدّ اهل النار ندامة و حسرة رجل دعى عبدا الى اللَّه فاستجاب و قبل منه فاطاع اللَّه و ادخله الجنة و ادخل الداعى النار بتركه علمه الحديث » سخت ترين اهل آتش از جهت شكنجه عالم بيعمل است « 3 » البته كسى كه امر بمعروف و نهى از منكر كند و خود تارك معروف و عامل منكر باشد نكوهش از او بيشتر و عقوبت او سخت‌تر خواهد بود . أَ فَلا تَعْقِلُونَ عقل يعنى درك حسن و قبح و احكام عقلى يعنى محسنات و مقبّحات عقلى اموريست كه هر عقلى ادراك حسن يا قبح آنها را مينمايد مانند خوبى احسان و بدى ظلم و مورد آية ممكن است از اين قبيل باشد يعنى اينكه مردم را به خوبى امر كنيد و خود ترك كنيد خلاف حكم عقل و درك عقلانى است لذا بنحو تعجّب ميفرمايد : أَ فَلا تَعْقِلُونَ و براى عقل اطلاقاتى است : گاهى مقابل جهل است چنانچه در كافى در حديث جنود عقل و جهل ذكر شده . و گاهى مقابل حمق ( نفهمى ) است چنانچه در آيه به اين معنى استعمال شده ، و گاهى مقابل جنون است كه در اين صورت از شرايط عامه تكليف مىباشد و گاهى بمعنى جوهر مجرّد است ذاتا و فعلا ، كه يكى از جواهر پنجگانه باشد مقابل اعراض نه‌گانه ، و در لسان بعضى به مثل افلاطونيه كه صور بدون ماده باشند نيز اطلاق شده است .

--> ( 1 ) - مجلد اول ص 373 ( 2 ) - جامع السعادات ص 62 ( 3 ) - جامع السعادات ص 62