ظاهر شود و اين شهر را بگشايد و از نصارى بگيرد و در تصرّف مسلمانان درآيد . و به هرحال ، اين تفسير ضعيف است ؛ چون قسطنطنيّه را پيش از ظهور آن حضرت سلطان محمّد عثمانى فتح كرد . « 1 » مؤلف : ابو هريره روايت كند كه پيغامبر صلّى اللّه عليه و آله گفت : قيامت برنخيزد تا مدينهء هر قل - يعنى روم - نگشايند و مؤّذنان در او بانگ نماز نكنند و آن مال‌ها جمع كرده به پسرها قسمت نكند تا چندان غنيمت يابند كه كس چنان نديده باشد . ايشان در اين باشند خبر آرند كه دجّال بيرون آمد و خانه‌هاى شما بگرفت . ايشان بشتابند و با دجّال قتال كنند . علّامه شعرانى : مدينهء هر قل يعنى قسطنطنيّه را سلطان محمّد ثانى ، معروف به فاتح از سلاطين عثمانى گشود و در زمان مؤلف هنوز گشوده نشده بود . امّا در هنگام فتح قسطنطنيّه دجّال ظاهر نشد و بايد راوى سهوا روايت دجّال را به خبر فتح قسطنطنيّه آميخته باشد . « 2 » مؤلف : اختلفوا في المعنى بهذه الآية ، فقال ابن عبّاس و مجاهد : إنّهم الروم غزوا بيت المقدس و سعوا في خرابه حتّى كانت أيّام عمر ، فأظهر اللّه المسلمين عليهم و صاروا لا يدخلون ، إلّا خائفين . و قال الحسن و قتادة : هو بخت نصّر خرب بيت المقدس و أعانه عليه النصارى . علّامه شعرانى : لا يخفى على العالم بأخبار الناس أنّ بخت نصّر كان قبل عيسى عليه السّلام و لكنّ الروم غزوا بيت المقدس ، حين كانوا مشركين بعد غزو بخت نصّر بثمانمأة سنة و خربوا البيت و كان خرابا إلى أيّام عمر فبناه . « 3 » وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ . « 4 » علّامه شعرانى : 1 . أينما مقطوع في جميع القرآن ، إلّا هنا و أينما يوجهه بالنحل

--> ( 1 ) . منهج الصادقين ، ج 1 ، ص 283 . ( 2 ) . روح الجنان ، ج 1 ، ص 300 . ( 3 ) . مجمع البيان ، ج 1 ، ص 189 . ( 4 ) . بقره ( 2 ) آيهء 115 .