سورهء مبارك حمد بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ * الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ * الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ . « 1 » مؤلف : گفته‌اند كه ايراد دو صفت در بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ بعد از ذكر معبوديّت ، به جهت ذكر نعمتى است كه به سبب آن مستحقّ عبادت شده و در اين مقام ، ذكر آيهء دوم [ سوم ] الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ به جهت استحقاق حمد است ؛ پس تكرار نباشد . يعنى ذكر رحمت در بسمله نظر به مبدأ فطرت است كه بىمادّه و مدّه از كتم عدم به فضاى وجود آورده ، به واسطهء آن مستحقّ عبوديّت گشته و در غير بسمله نظر به بقاى وجود است در دنيا و اعادهء آن در آخرت ، تا هركس را به مجازات خود رساند : عالمان را به حباب قدس و عارفان را به مكان قرب و رفع درجات ، و اين موجب حمد الهى و سبب ستايش پادشاهى است . علّامه شعرانى : مقصود گويندهء اين سخن دفع عوام متكلّمين و جمعى از ملاحده است . عوام متكلّمين گويند : علّت احتياج ممكن ، حدوث زمانى او است و تا مدّت بر عدم او نگذرد ايجاد او محال باشد و اين سخن را خواجه نصير الدين و علّامه حلّى رحمهما اللّه در شرح تجريد رد كرده‌اند ، « 2 » چون ايجاد ممكن احتياج به مدّت ندارد و حدوث ممكنات به علت ديگرى است ، و ملاحده باور نمىكنند خداوند چيزى را مادّتا از عدم به وجود آورد ، بلكه آن را از حالى به حالى مىگرداند . و اين عقيده هم در كتب

--> ( 1 ) . حمد ( 1 ) آيات 1 - 3 . ( 2 ) . كشف المراد ، ص 32 .