مىرسد و ايشان خرّمند به آن‌چه خداى به ايشان مىدهد ، چنان‌چه در دگر آيه فرمود : فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ . « 1 » و بعضى دگر گفته‌اند : ارواح ايشان زنده باشد و روزى بر ايشان عرض مىكنند بامداد و شبانگاه ، چنان‌كه بر ارواح آل فرعون آتش عرضه مىكنند قوله : النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا « 2 » و علماى محقّقان بيشتر بر قول اوّلند و امّا در اخبار لفظ « ارواح » آمد . علّامه شعرانى : اعتماد بر همين بايد كرد كه در اخبار وارد شده است ؛ زيرا كه اجساد شهدا و غير شهدا بايد در قيامت زنده شوند و پيش از آن حيات ظاهرى ندارند . « 3 » مؤلف : روايت كرد عبد اللّه عبّاس كه رسول عليه السّلام در ذكر شهداى احد گفت : « أرواحهم في أجواف طير خضر تروّي من أنهار الجنّة و تأكل من ثمرها و تأوي إلى قناديل من ذهب في ظلّ العرش » ؛ گفت : ارواح ايشان در حوصلهء مرغان سبز باشد . علّامه شعرانى : اين روايت در اخبار ما تكذيب شده است . و فرمود : روح مؤمن شريف‌تر از آن است كه در چينه‌دان مرغ قرار گيرد ، بلكه در بدنى است همانند بدن خود . « 4 » مؤلف : « بل أحياء » معنى آن است كه بل هم أحياء ، و در ديگر آيه تصريح كرد به ذكر آنكه روزى مىخورند و شادمانه‌اند به آن‌چه خداى تعالى به ايشان مىدهد و اين لايق نباشد به روح بىجسم . علّامه شعرانى : در تفسير بيضاوى گويد : در اين آيه دلالت است بر آنكه ارواح جوهرند قائم به ذات خود ، غير آن‌چه حسّ مىشود ؛ اعنى غير بدن و پس از بدن باقى مىماند با صفت ادراك . و جمهور صحابه و تابعين بر اين قولند و آيات و سنن بر آن

--> ( 1 ) . آل عمران ( 3 ) آيهء 170 . ( 2 ) . غافر ( 40 ) آيهء 46 . ( 3 ) . روح الجنان ، ج 1 ، ص 377 . ( 4 ) . همان ، ص 377 .