گفتگو مىكنند ، همواره اظهار شك و ترديد مىنمايند و به حدّاقلّى از آنها نمىرسند ، مگر پس از كوشش فراوان ، آن هم بدون احساس امنيّت از اين‌كه مبادا در اشتباه بزرگى گرفتار آيند ! 3 - تحقيقى همسو ( چند مكتب ) بايد به اين مطلب اعتراف داشته باشيم كه تصوّر ما در ابتداى اين كار به شكل محدودى بود ، به‌گونه‌اى كه جز عرضه كردن قانون اخلاقى برخاسته از قرآن و در مواردى از تعليمات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - نخستين بيانگر قرآن - و از افراد معتبر ، چيز ديگرى در نظر نداشتيم . جز اين‌كه استاد لويس ماسينون ( M . Louis Massignon ) استاد دانشكدهء دى فرانس در مركز تحقيقات عالى پاريس ، در من اين رغبت را ايجاد كرد كه اين تحقيقات هم‌زمان شامل مدارس مشهور اسلامى باشد و ايشان در راه اين هدف ، آنچه را از آثار دانشمندان و نوشته‌هاى كمياب ، گرانبها ، خطّى يا چاپى در كتابخانه‌اش بود ، در اختيار من گذاشت . همان‌طور كه استاد ربنيه لوسن ( M . Rene ? Le Senne ) استاد دانشكدهء ادبيّات در دانشگاه پاريس ، ما را تشويق كرد تا نظريهء اخلاقى برخاسته از قرآن را با برخى از نظريه‌هاى غربى در كنار هم قرار دهيم ، و ما به حمد اللّه تشويق‌هاى سازندهء آنها را پاسخ داديم كه امروز به لطف ايشان با بركت‌تر و با توفيق بيشترى همراه است . بنابراين ، كار ما بدين ترتيب نوعى از آميختگى است كه انديشه‌هايى اخلاقى از انديشمندان شرق با نظاير آنها از مكتب‌هاى غربى ، در يك همسوئى قابل قبول و سازگار به هم مىرسند ، به دور از هر انديشهء پيش‌ساخته و هر نوع گرايش متعصّبانه نسبت به مكتب خاصّى . تنها راهنماى آن در هر مناقشه‌اى ، حكم قرار دادن عقلى است كه به وسيلهء اسناد معتبر و موثقى رهبرى مىشود . به نظر شما ، آيا اين همسوسازى بين مكتب‌هاى گوناگون ، براعت استهلالى در گسترهء اخلاق عملى است ، كه به دنبال خود فهم و آگاهى گسترده‌تر و انگيزه‌اى با كشش بيشتر به سوى انسانيّت دارد ، به‌طورى كه دل‌ها از اينجا و آنجا جمع شده و دست‌ها براى نيكى به افراد انسان ، درهم فشرده شود ؟ ! پاريس ، هشتم ژانويه ( 1947 م . ) محمّد درّاز