پيشرفت اشتراك دارند . « 1 » و ديديم چگونه عقل به وسيله ايمان كمال مىيابد ، « 2 » و چگونه ايمان بر عقل متّكى است ، « 3 » و چگونه يك فرد از حسن جريان زندگى اخلاق عمومى پاسدارى مىكند ، « 4 » هرچند كه مكلّف به مسئوليّت خصوصى فردى است . و چگونه جامعه از سوى ديگر به خاطر برترى خود و به خاطر حقّ مقدّسى كه نسبت به اعضا و افراد خود دارد ، احساس برترى مىنمايد « 5 » ( بدون اين‌كه با اين وجود ، از آنها فداكارىهاى بىفايده و يا بىحساب بطلبد » ، « 6 » وانگهى ؛ در همان حال وظيفهء ناگوارى را اشعار مىدارد كه بر عهدهء اجتماع است كه براى محرومان مقدار مناسبى از رفاه را ضمانت كند ، « 7 » و هر نوع سنگينى طاقت‌فرسا را از ايشان دور سازد . « 8 » تمام اين سخت‌گيرىها ، و اين جزر و مدها پيرامون يك اصل مىچرخد كه در دل نظام اتّفاق مىافتد و ممكن است در انديشهء « تقوا » خلاصه شود : كه خود مفهومى است با نقش مركّب ؛ چون هم عميق‌ترين احترام را براى « مثل اعلا » دارد و هم در جست‌وجوى برترين شرايطى است كه طبيعت را به قدر امكان فراهم مىآورد . و فايدهء چنين بررسى آن است كه ما را با تمام ژرفاى مسأله‌اى آشنا مىكند كه همهء ما به انجام آن دعوت شده‌ايم ، وانگهى به ما مىنمايد كه چگونه اين انجام وظيفه به پايهء محكمى استوار است . ولى تمام اين‌ها جز نياز عقلانى را اشباع نمىسازد و چيزى جز جنبهء ثانوى از مسئلهء اخلاقى به شمار نمىآيد ، بنابراين از جمله كارهاى ممكن آن است كه « شخص داراى فضيلتى باشد ، بدون اين‌كه تعريف آن فضيلت را بداند . » پس در اين صورت ما نيازمنديم تا بدانيم كه فضيلت بسى بالاتر از نياز ما به تعريف آن است . چه بايد بكنيم ؟ . . . اين بزرگ‌ترين پرسش‌ها و دشوارترين آنهاست ؛ زيراكه غذاى روزانه براى روح انسانى است . و البتّه اين عمل ما ناقص است با نقصى آشكار ، اگرچه در قرآن از اساس نظرى و از اصول عامهء اخلاق پرده برداشته است ، از مشاهدهء آثار بزرگ و شگفت‌انگيز اخلاق تطبيقى رو برتافته است كه قرآن كريم آن را به ما پيشنهاد داده است . به اين ترتيب بيان اخلاق عملى اين است .

--> ( 1 ) - ر ك : قسمت دوم از فصل دوم در تعيين شرايط مسئوليّت اخلاقى و دينى ، ص 210 . ( 2 الى 8 ) - ر ك : فصل دوم .