به راستى در اينجا دو راه ديگرى وجود دارد كه حقيقتا و مجازا اين مشكل را روشن مىسازد . قرآن كريم در اين مورد مىفرمايد : « وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً » « 1 » ، و « وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ » « 2 » . و اگر ما به برخى از احكام ويژه توجّه كنيم ، مىبينيم كه اهمّيّت واضحى به آن داده است كه هرچه بيشتر با انسانيّت و عقل مطابقت داشته باشد . بنابراين ؛ انتظار مرگ تلخ و يا اجبار نيست ، و آن تنها چيزى است كه مخالفت شرع در آن مورد جايز است ، بلكه گاهى ما مىبينيم ، « 3 » بيمارى ، پيرى و ضرورت‌هايى كه عمليّات نظامى و رنج‌هاى سفر آنها را واجب و فرض مىنمايد ، تمام اين‌ها از جمله عواملى است كه ممكن است نوعى از كاستن و يا مدّت‌دار كردن و يا تعديل در ساختار عبادت دينى را فرض و لازم نمايد . و اينجا مناسب است كه ما معنى و هدف اهتمام ورزيدن قرآن كريم را نسبت به تعديل يك تكليف را به تبع موضعى كه به آن مىانجامد ، بيان كنيم . و قبل از هر چيز توجّه داريم كه آنچه در ارتباط با حالاتى است كه در آن حالات تكليف در

--> ( 1 ) - نساء ( 4 ) آيه 29 : و خودكشى نكنيد كه خداوند به شما مهربان است . ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيه 195 : و خود را به دست خود به هلاكت نيفكنيد . ( 3 ) - ر ك : فصل اوّل ، عنوان فرعى دوم ، بخش سوم - خصايص تكليف اخلاقى - و ممكن است بعضى مثال‌ها را بر آن مطالب بيفزاييم ، مانند معاف شدن از حج يا وظيفهء سربازى براى كسى كه توانايى انجام آنها را ندارد ، مانند وسيلهء سوارى يا توشهء راه ، دراين‌باره اين آيه را بخوانيد : « وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا » - آل عمران / 97 : و براى خدا بر مردم است كه آهنگ خانه ( او ) كنند آنها كه توانائى رفتن به سوى آن را دارند . و اين آيه : « لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَ لا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ » - توبه / 91 ، 92 . كسانى كه ضعيف و ناتوان هستند ( بر اثر پيرى و يا نقص اعضا هم‌چون نابينايى ) ، هم‌چنين بيماران و آنها كه وسيلهء لازم براى شركت در ميدان جهاد در اختيار ندارند ، بر آنها ايرادى نيست كه در اين برنامهء واجب اسلامى شركت نكنند ، اين در صورتى است كه آنها از هرگونه خيرخواهى مخلصانه دربارهء خدا و پيامبرش دريغ ندارند . براى نيكوكاران هيچ راه ملامت و سرزنش و مجازات و مؤاخذه وجود ندارد ، خداوند غفور و رحيم است . هم‌چنين بر آن گروه ايراد نيست كه وقتى نزد تو آمدند كه مركبى براى شركت در ميدان جهاد در اختيارشان بگذارى ، گفتى مركبى در اختيار ندارم كه شما را بر آن سوار كنم . ناچار از نزد تو خارج شدند ، درحالىكه چشمانشان اشكبار بود و اين اشك به خاطر اندوهى بود كه از نداشتن وسيله براى انفاق در راه خدا سرچشمه مىگرفت .