به شدّت آن حرف را انكار مىكنيم . زيرا چيزى كه هيچ ترديدى در آن نيست ، ما مرتكب اشتباه هولناكى شده‌ايم ، موقعى كه مرتكب چنين خلطى در عرض اخلاق قرآنى شويم . البتّه اينك وقت آن فرارسيده است كه به صراحت راجع به آن مطلبى صحبت كنيم ، كه به سختى در فرضمان واگذاشتيم ، و در اين صورت بايد در يك كلمه بگوييم : در چه صورتى دخالت اين عامل آسمانى ( فضل الهى ) - كه در قرآن و حديث براى ما تجلّى مىكند - تجسّم مىيابد ؟ البتّه فضل الهى غالبا به آن اعتبار براى ما تجسّم مىيابد كه نقش مشخّصى را در ساختن طبيعت اخلاقى ايفا مىكند ، بنابراين او در پاسخ به تلاش جارى و يا مسلّم و قطعى انسان مىآيد ، و آن در پى اين تلاش و كوشش مىآيد ، چه براى تغذيه و استحكام و تثبيت آن و يا براى مؤثّر نمودن و به نتيجه انجاميدن آن . و دراين‌باره ، خداى تبارك و تعالى مىفرمايد : « وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » « 1 » ، و مىگويد : « وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ » « 2 » ، و نيز مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ » « 3 » در اين صورت همواره چيزى وجود دارد كه نخست از طرف ما مىآيد ، بنابراين انسان براى اين‌كه نور را دريافت كند ، سزاوار است كه آن را بجويد و براى دريافت آن آغوش باز كند ، و بايست نياز خويش را ابراز دارد و دست‌هايش را به سوى آن بگشايد و گام‌هايى به سمت آن بردارد ، و اين است معناى سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم كه مىفرمايد : « خيرى نزد من وجود ندارد كه من آن را از شما پوشيده و اندوخته كرده باشم ، بلكه هركه پاكدامنى را بطلبد ، خداوند بر او عنايت كند و هركه بردبارى را بخواهد ، خداوند بر او مرحمت نمايد و هركه بىنيازى بطلبد ، خداوند بىنيازش سازد ، و هرگز به شما عطايى نيكوتر و مهم‌تر از صبر و شكيبايى ندهند » . « 4 »

--> ( 1 ) - عنكبوت ( 29 ) آيه 69 : آنها كه در راه ما ( با خلوص نيّت ) جهاد كنند ، قطعا به راه‌هاى خود هدايتشان خواهيم كرد . ( 2 ) - محمّد ( 47 ) آيه 17 : و كسانى كه هدايت يافته‌اند ، خداوند بر هدايتشان مىافزايد ، و روح تقوا و پرهيزگارى به آنها مىبخشد . ( 3 ) - يونس ( 10 ) آيهء 9 : كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند ، خداوند به كمك ايمانشان آنها را هدايت مىكند . ( 4 ) - ر ك : صحيح بخارى : 2 / 534 ، حديث 1400 و : 5 / 2375 ، حديث 6105 ، مؤلّف در حاشيهء كتابش نوشته : « هركه خواهان عفاف باشد » . - ( مترجم عربى ) . و ر ك : صحيح ابن حبان : 8 / 193 ، حديث 3400 ؛ سنن ترمذى ، 4 / 373 ، حديث 2024 ؛ سنن دارمى : 1 / 474 ، حديث 1646 ؛ سنن ابى داود : 2 / 121 ، حديث 1644 ؛ موطّاء مالك : 2 / 997 ، حديث 1812 ؛ مسند احمد : 3 / 93 ، حديث 11908 .