و برعكس ؛ اگر انگيزهء هوا و هوس از انگيزهء انجام وظيفه قوىتر است ، چنين عملى سزاوار كيفر است ، ولى كمتر از آن موردى كه به علّت انگيزهء پليدى انجام گرفته باشد . توضيح اين‌كه ، همان‌طورى كه كمترين مقدار از غذا و يا دارو ، ناگزير اثر خوب و يا بد روى بدن‌هاى ما دارند ، همين‌طور كمترين ميل ارادى و كمترين ارتباط آن با خير و يا شرّ روى نفوس ما به مقدار مساوى از نور يا تاريكى را از نزديكى و يا دورى از خدا مىافزايد . در احتمال ضعيفى به‌طور برابر شرّ زياد استحقاق نابودى كامل خير اندك را دارد و يا شرّ اندك باعث محو كامل خير زياد مىگردد ، زيرا اگر چنين اتّفاقى بيفتد ، هر آينه شريعت ما را در تنگناى دشوارى قرار داده و ما را از هر آرزويى محروم داشته است و هرگز نفس انسانى نمىتواند جز در شرايط نادرى از اين انگيزه‌هاى مختلط نجات يابد « 1 » . ولى به اين نظريّه اعتماد دارم كه امكان دارد از يك دليل مثبتى از قرآن كريم كمك بگيريم ، در وقتى كه حاجيان سرگرم زندگى مادّى خويش در خلال سفر حجّ خود هستند ( به‌طور مثال : سرگرم تجارتند ) ، در كنار اشتغال به وظايف معنوى و تكاليف روحيشان ، و آن ، اين فرمودهء خداست : « لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ . » « 2 » ، ولى به اين شرط كه وظايف روحى محرّك اوّل باشد . « 3 » امّا دربارهء آنچه كه مربوط به نصوصى است كه ما در گذشته با آن آشنا شديم و آنچه بر بطلان هر نوع شركت در انگيزه‌ها حاكم است ، پس همان‌طورى كه غزّالى ذكر كرده است ، بايد آن را محدود به حالتى كنيم كه در آنها اين انگيزه‌ها برابر باشند ، همان‌طورى كه واژهء « شرك » طبق

--> ( 1 ) - اين شرايط نادر ، همان حالت اخلاص كامل براى ذات مقدّس خدا و همان تجرّد مطلق از هر انگيزهء دنيوى است ، غزّالى در « احياء علوم الدّين : 4 / 368 » ، مىگويد : « انسان وابسته به كاميابىها و فرورفته در شهوات خويش است ، پس چون كارى از كارها و عبادتى از عباداتش ، از بهره‌ها و هدف‌هاى دنيوى جدا گردد . . . تا آنجا كه گفته‌اند : هركه از تمام عمرش يك لحظه براى خاطر خدا سالم باشد ، نجات يافته است ، و آن به دليل عزّت اخلاص است . » . ( مترجم عربى ) . ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 198 : گناهى بر شما نيست كه از فضل پروردگارتان ( و منافع اقتصادى در ايّام حج ) برخوردار شويد . ( 3 ) - دراين‌باره آيه‌هاى 27 و 28 سورهء حج را نيز ذكر كرديم : « وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ . » - و مردم را دعوت عمومى به حج كن ، تا پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر از هر راه دورى به سوى تو بيايند . تا منافع خويش را به چشم خود ببينند و نام خدا را در ايّام معيّنى . . . ببرند . و اگر ملاحظه كنيم ، مىبينيم جنبهء مادّى در سبك گفتار آيه بر جنبهء روحى آن مقدّم است . ( مترجم عربى ) .