فراهم مىكند . در مواجهه با اين قبيل نيّت‌هاى گنه‌كارانه قرآن كريم در موارد زيادى مردان را برحذر مىدارد و احيانا از الفاظ و عبارات خشن نيز استفاده مىكند ، مانند اين آيه : « وَ لا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ . » « 1 » . البتّه قرآن كريم به وصيّت‌كنندگان نيز زنهار مشابهى را مىدهد ، آن‌هايى را كه قصد دارند به خاطر كمك به كسانى كه از وصيّت آنها سود مىبرند ، وارثان شرعى خود را محروم كنند ، مىفرمايد : « مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ . » « 2 » . بنابراين ؛ از اين قبيل نمونه‌هاى قرآنى كه با مثال‌هاى فراوان ديگرى مشتركند « 3 » ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بدون ترديد اين قاعدهء فراگير « 4 » را استنباط فرموده است كه بدان وسيله تكليف هر مسلمانى مشخّص مىگردد : « لا ضرر و لا ضرار . » « 5 » . 2 - نيّت فرار از تكليف : جز اين‌كه راه ديگرى براى حيله و نيرنگ با شرع وجود دارد ، و آن به اين ترتيب است كه ما شرايط انجام آن را از دست مىدهيم ، موقعى كه اتّفاق ناگهانى براى ما مىافتد ، احتمال دارد كه

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 231 : هرگز به خاطر ضرر زدن و تعدّى كردن آنها را نگه نداريد ، چرا كه هركس چنين كند به خويشتن ظلم و ستم كرده است . ( 2 ) - نساء ( 2 ) آيهء 12 : اين در صورتى است كه وصيّت قبلا انجام گيرد و ديون از آن خارج شود ، به شرط آنكه به آنها ( ورثه ) ضرر نزنند . ( 3 ) - ر ك : به‌طور مثال به آيات 233 و 282 سورهء بقره و آيهء 6 سورهء طلاق . ( 4 ) - ر ك : موطأ مالك : 2 / 745 ، حديث 1429 و ص : 804 ؛ مختلف الشّيعه : 7 / 368 ؛ كتاب الأمّ : 3 / 249 ؛ السّرائر : 2 / 289 ؛ مسند احمد : 5 / 326 ، حديث 22830 ؛ المهذّب : 2 / 573 ؛ سنن ابن ماجه : 2 / 784 ، حديث 2340 و 2341 ؛ الخلاف : 3 / 42 ؛ سنن كبراى بيهقى : 6 / 69 ، حديث 11160 و 11657 ؛ من لا يحضره الفقيه : 3 / 45 ، حديث 2 ؛ مجمع الزّوائد : 4 / 110 ؛ المقنع شيخ صدوق : ص 537 ؛ تفسير قرطبى : 5 / 48 ؛ رسائل المرتضى : 1 / 178 . ( 5 ) - قاعده لا ضرر يكى از مشهورترين قواعد فقهى و مستند بسيارى از مسائل فقهى است . مرحوم شيخ انصارى رسالهء مخصوصى در اين‌باره تنظيم نموده و در آخر كتاب مكاسب ايشان چاپ شده است ، مرحوم ملا احمد نراقى در كتاب عوائد الايّام و نيز مرحوم شريعت اصفهانى تحقيقاتى در اين خصوص دارد ، و امام خمينى ( ره ) تحقيقاتى به عمل آورده‌اند كه در ضمن مجموعه‌اى با عنوان « الرّسائل » در قم به چاپ رسيده است - م .