تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ، يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَ يَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ وَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ يُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ . » « 1 » . يك حكيم مسلمان نمىتواند اين مراتب سه‌گانه را انكار كند . و در آن صورت وقتى كه او به درجهء بالاترى از اخلاقيّت مىنگرد كه واجب حتمى است ، به يقين اعلام مىدارد كه پايين‌تر از آن مرتبه‌اى است كه مىتوان تنزّل كرد و لازم است در وقت ضرورت به اين مرتبه فرود آيد . زيرا سرسختى شخص لجوجى كه تا به آخر در موضع فطرى توقّف مىكند ، بىترديد يك جرم و گناه است ، از اين‌رو مسروق مىگويد : « هركه ناچار به خوردن چيزى شود كه خدا حرام كرده است و نخورد و نياشامد تا بميرد ، داخل آتش دوزخ گردد . » « 2 » . به راستى ما به‌طور مطلق مالك خودمان نيستيم كه دلخواه انفاق كنيم و حق نداريم كه آن را اندوخته سازيم و موقعى كه قانون اخلاقى از ما فداكارى مشخّصى را مىطلبد ، بر ما واجب

--> - پيرمردان و پيرزنان و بيماران مزمن كه بهبودى براى آنها نيست ) ، لازم نيست مطلقا روزه بگيرند ، بلكه بايد به جاى آن كفّاره بدهند ، مسكينى را اطعام كنند ، و آن‌كس كه مايل است ، بيش از اين در راه خدا اطعام كند ، براى او بهتر است ، روزه گرفتن ، براى شما بهتر است ، اگر بدانيد . آن چند روز معدود را كه بايد روزه بداريد ، ماه رمضان است . همان ماهى كه قرآن در آن نازل شده ، همان قرآنى كه مايهء هدايت مردم و داراى نشانه‌هاى هدايت و معيارهاى سنجش حق و باطل است . كسانى كه ماه رمضان در حضر باشند ، بايد روزه بگيرند ، امّا آن‌ها كه بيمار يا مسافرند ، روزهاى ديگر را به جاى آن روزه مىگيرند ، خداوند راحتى شما را مىخواهد ، و زحمت شما را نمىخواهد . ( 1 ) - نساء ( 4 ) آيه‌هاى 25 - 28 : اين ازدواج با كنيزان براى كسانى است كه از نظر غريزهء جنسى شديدا در فشار قرار گرفته‌اند و قادر به ازدواج با زنان آزاد نيستند ، خوددارى كردن ازدواج با كنيزان ( تا آنجا كه توانايى داشته باشيد و دامن شما آلوده نگردد ) به سود شماست و خداوند ( نسبت به آنچه در گذشته بر اثر بىخبرى انجام داده‌ايد ) آمرزنده و مهربان است ، خداوند مىخواهد ( با اين دستور راه‌هاى خوشبختى را ) براى شما آشكار سازد . و به سنّت‌ها ( ى صحيح ) پيشينيان رهبرى كند و ( علاوه بر اين ) توبه شما را بپذيرد ، خداوند دانا و حكيم است . خدا مىخواهد شما را ببخشد ( و از آلودگىها پاك نمايد ) و نعمت‌ها و بركات را به شما بازگرداند ، ولى شهوت‌پرستانى كه در امواج گناهان غرق هستند ، مىخواهند شما از طريق سعادت به كلّى منحرف شويد ( و همانند آنها از سر تا پا آلودهء انواع گناهان گرديد ) ، خدا مىخواهد ( با دستورهاى مربوط به ازدواج با كنيزان و مانند آن ) كار را بر شما سبك گرداند . ( 2 ) - ر ك : الموافقات : 1 / 206 ، شاطبى در صفحات : 205 - 211 اين مسئله را « از مكلّف نخواسته‌اند كه وسايل مباح را ترك كند . » مطرح كرده است .