اطاعت و تسليمش در برابر خدا بيشتر است ؟ و آيا امكان تصوّر آن مكافات بزرگ در توان كسى هست ؟ ، به‌گونه‌اى كه اين روح نگران ، و نفس شخص مؤمن را بجنباند . اين نگرانى را در دو آيهء كريمه به راست‌ترين بيان آورده است : « وَ ما أَدْرِي ما يُفْعَلُ بِي وَ لا بِكُمْ . » « 1 » ، « وَ الَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ . » « 2 » . جز اين‌كه فاعليّت احساس مخالف تأثير كمترى براى جدل ندارد ، و آيا انتظار كيفر ، هرچند كه دردناك باشد ، در عالم آخرت براى مغلوب ساختن اقدام به كار بد و بازگرداندن اراده را از آن كفايت مىكند ؟ به راستى كه ما حق داريم به مقدارى كه در برخورد با اين زنهار ، وسعت رحمت الهى را قرار مىدهيم ، ترديد نماييم . در اين صورت از جنبهء عمومى صحيح نيست كه يكى از اين دو تفكّر به تنهايى بر دل مؤمنان سيطره يابد ، با اين بيان كه ملاحظهء آن در توصيف قرآن براى نفوس صالحه شايسته نيست ، زيراكه قرآن در حقيقت تأثّر خودش را به دو حالت متفاوت در زمان واحد ، يعنى خوف و رجا را به ما پيشنهاد مىكند ، به‌طور مثال به اين آيه توجّه كنيد : « ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ . » « 3 » ، و اين آيه : « أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَ يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ يَخافُونَ عَذابَهُ . » « 4 » ، و اين آيه : « أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ . » « 5 » .

--> ( 1 ) - احقاف ( 46 ) آيهء 9 : و نمىدانم با من و شما چه خواهد شد ؟ ( 2 ) - مؤمنون ( 23 ) آيهء 60 : و كسانى كه نهايت تلاش و كوشش را در انجام طاعات به خرج مىدهند و با اين حال دل‌هايشان هراسناك است ، از اين‌كه سرانجام به سوى پروردگارشان بازمىگردند . ( 3 ) - اعراف ( 7 ) آيه‌هاى 55 ، 56 : پروردگار خود را از روى تضرّع و در پنهانى بخوانيد ، او ( خداوند ) تجاوزكاران را دوست نمىدارد . در روى زمين فساد نكنيد ، بعد از آنكه اصلاح شده است . و خدا را با ترس و اميد بخوانيد ، همانا رحمت خدا به نيكوكاران نزديك است . ( 4 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 57 : كسانى را كه آنان مىخوانند ، خودشان وسيله‌اى ( براى تقرّب ) به پروردگارشان مىجويند ، وسيله‌اى هرچه نزديك‌تر ، و به رحمت او اميدوارند و از عذاب او مىترسند . ( 5 ) - زمر ( 39 ) آيهء 9 : يا كسى كه در ساعات شب به عبادت مشغول است و در حال سجده و قيام ، از عذاب آخرت مىترسد و به رحمت پروردگارش اميدوار است .