عدل الهى است ، به زودى دعوت به چيدن محصول عمل خود مىشود ، و چون انسان مىآيد تا محصول خود را بطلبد ، نمىگويد : من استحقاق آن را دارم ، بلكه به آنچه وعده داده شده است . بنابراين ؛ آيا درخواست از جانب انسان اگر موافق با مشيّت قانون‌گذارى خداوند نباشد ، چيزى جز هماهنگى با مشيّت مجازى پروردگار است ؟ و در كنار اين مطلب دو حقيقت را بايد خاطرنشان كنيم كه كسى نمىتواند آنها را انكار كند ، حتّى از جهت نگرش تشريعى ، ( نخست ) - اينكه اين دو شاخهء همانند : بيم و اميد ، هر دو در نظر دين دو صفتى هستند كه سزاوارند به خاطر ذاتشان منظور نظر باشند ، زيراكه اين‌ها نظير دو بال لازم براى صعود و بالا بردن ايمان و تقوا مىباشند . و هم‌چنين درمىيابيم كه سنگدلى و قساوت آن در نظر تمام مردم دردى است كه همهء منكران را فرامىگيرد . قرآن كريم نيز همانند تمام كتاب‌هاى مقدّس دراين‌باره به تفصيل بحث كرده است . و ( حقيقت دوم ) - اين است كه اين احساسات دينى ، ممكن است خود از نظر شرعى انگيزه‌هايى باشند براى انجام دادن اعمالى كه با آنها تناسب داشته باشد . و كسى نيست كه مخالف باشد در اين‌كه آلام و رنج‌هايى را كه مؤمن احساس مىكند و يا مىترسد از اين‌كه مبادا طبق معمول گرفتار آنها شود ، اين موضع‌گيرى به مثابهء موضع‌گيرى شخصى صوفى است كه در اين موارد همهء امور خود را به خدا واگذار مىكند ، درحالىكه يارى او را مىطلبد و احسان او را مىجويد ! ! و قرآن كريم نيز به صراحت ما را دعوت مىكند و مىفرمايد : « وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ . » « 1 » ، و « وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً . » « 2 » ، و سنّت نيز به ما مىآموزد كه : « پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هرگاه كار بر او سخت مىشد ، رو به نماز مىآورد . » « 3 » . و هرگاه ما اين دو نكته را بپذيريم ، باعث محدود شدن زمينهء افراط و تفريط خواهد شد . و در برابر اين مورد فرصت مقابل گشوده خواهد شد ؛ در نقطهء مهمّى ، آنجا كه نقش

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) آيه‌هاى 45 ( و 153 ) : از صبر ( و پايدارى ) و نماز كمك بگيريد . ( 2 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 56 : و خدا را با ترس و اميد بخوانيد ! ( 3 ) - ر ك : مسند احمد : 5 / 388 ، حديث 23347 ، از طريق حذيفة بن يمان ، با اين عبارت : « هروقت مشكلى پيش مىآمد ، نماز مىخواند . » . ( مترجم عربى ) ر ك : المعجم الصّغير : 1 / 120 ، حديث 172 ؛ شعب الايمان : 3 / 154 ، حديث 3181 ؛ تعظيم قدرة الصّلاة : 1 / 231 ، حديث 212 ؛ صحيح ابن حبان : 6 / 369 ، حديث 2642 .