در رسالهء ديگرى پس از معرّفى راه ديگرى كه بر مؤمن سزاوار است - وقتى كه به خدا قرض الحسنه مىدهد ، با دادن مال خود به نيازمندان بايد به آن متعهّد و ملتزم باشد ، اين است كه نبايد منتظر باشد تا در برابر اين عطايش پاداشى از طرف مقابل به او برسد و تشكّر نمايد ، اگر اين عطا و بخشش را از دلش بيرون كرده است - مىافزايد : « و نفس وى اجر و پاداش آن را نجويد ! گويا كه قبيح است ، بگويد : پروردگارا ! در مقابل اين عمل من تو چه مىدهى ؟ » « 1 » . امّا غزّالى سخنش از اين هم واضح‌تر و رساتر است ، مىگويد : « امّا اطاعت خدا به نيّت بزرگ داشت او ، به خاطر اين‌كه سزاوار اطاعت و عبوديّت است ، براى شخص دل‌بسته به دنيا ممكن نيست و اين بالاترين و ارزنده‌ترين نيّت‌هاست و كسى كه آن را درك كند ، كمياب است تا چه رسد به كسى كه آن را عمل كند . » « 2 » . و غزّالى آن‌گاه كه از احساس محبّت سخن مىگويد ، ابتدا آن را در مرتبهء بالايى از درك تعظيم و اجلال قرار مىدهد ، زيراكه آن را از اوصاف خردمندان و بزرگ‌ترين پرهيزگاران مىشمارد و مىگويد : « اين گروه از پرهيزگاران غذا نمىخورند ، مگر در راه تقرّب به خدا و ديدن عظمت او و گوش فرادادن به فرمان او و معرفتى كه شايستهء اوست ، و آنان به وسيلهء اين معرفت ديرى نمىپايد كه حقيقت همه چيز را مىفهمند ، امّا ايشان در عبادتشان از ياد و فكر خدا و دوستى جمال و جلال او تجاوز نمىكنند . » « 3 » . امّا آنچه مربوط به نظريّهء غزّالى دربارهء احساس مؤمنان نسبت به خوف از عذاب و يا طمع در ثواب است ، به زودى خواهيم ديد . جز اين‌كه - آن‌طورى كه من مىدانم - پيش از شاطبى ( متوفّاى سال 790 ه ) كسى اين درجه‌بندى را بيان نكرده است ، و او با بحث دقيقى اين مقارن‌سازى اخير را بر عهده گرفته ؛ همان مقارنه‌اى كه مىخواهد در حدّ لازم از معرفت را ما داشته باشيم و بدان وسيله تكليفمان را انجام دهيم و به مسبّباتى توجّه كنيم كه فرض بر آن است ، آنها در نتيجهء اداى تكليف پيدا مىشوند ، و از سوى ديگر ما مىدانيم كه هدف شرع محقّق شدن آنهاست . و يا اين‌كه جريان برعكس آن است كه در آن صورت ما بايد نظرمان را به خود عمل متوجّه كنيم ، نه آنكه خودمان را به هر چيزى غير از آن مشغول سازيم ، و به عبارت ديگر ، آن‌طورى كه خود شاطبى تعبير كرده ،

--> ( 1 ) - ر ك : جواب المسائل : 210 ، از مجموع مسائل ترمذى . ( 2 ) - ر ك : احياء علوم الدّين غزالى : 4 / 363 ، چاپ حلبى . ( 3 ) - همان .