سهل‌انگارى ابلهانه نسبت به ذات خود گرفتار نمىشود . توضيح اين‌كه انديشهء لطف شرع الهى كه ما را اجازه نمىدهد تا از فطرت خويش بيرون شويم ، در مقابل ، انديشهء علم فراگير آفريدگار اين شرع را در قلب ما قرار مىدهد . تنها اين علم فراگير است كه بر اعماق دل‌هاى ما آگاه است و علمى است كه حدود قدرت و توانايى ما را به مقياس دقيقى مىسنجد ، اوست كه مىتواند ، اگر ما همواره بتوانيم براى بر طرف كردن كاستىهاى پوشيده‌مان و كاستىهاى رفتارهاى باطنىمان و اصلاح آنها تلاش كنيم ، به حق داورى نمايد ، اين از جهتى . و از سوى ديگر ، انديشهء وجود خداى ذو الجلال در همه جا ، آن تفكّرى است كه وجود ما را از اهمّيّت دادن به اخلاق و قاطعيّت نسبت به خود آكنده مىسازد ، اين انديشه ، با نقشى كه دارد ، انديشهء رحمتى را كه همواره به سوى ما گسترش دارد ، سبك مىكند . نه به خاطر آنكه تنها كسانى را دريابد كه از غفلتشان برمىگردند و از به رو درافتادنشان به‌پا مىخيزند و بس ، بلكه به خاطر آنكه آنها را كمك كند و با نيرويى كه همواره رو به گسترش است ، به آنها يارى رساند . در اين راستا قرآن كريم حالت نفس مؤمن را براى ما توصيف مىكند كه هرگز از لطف خدا نوميد نمىشود : « إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ . » « 1 » ، و نه از مكر او در امان است : « فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ . » « 2 » ، بلكه مؤمن همواره در وسط راه ، بين اميد و خوف است و يا به عبارت بهتر ، از هر دو شعور و احساس در يك زمان برخوردار است : « يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ . » « 3 » . و در اين صورت ، وى در گفت‌وگوى زنده است ، بين لطف ، همّت ، شجاعت و آرمان ، و او گفتمانى است كه برافروختن ما را بر عهده دارد ، بدون اين‌كه ما را بسوزاند . دل‌هاى ما را تازه مىكند ، بدون اين‌كه غيرت و حميّت را از آنها بگيرد . به اين ترتيب ؛ همه چيز هماهنگ و متناسب است و اين است مجموع شرايط لازم و كافى براى ساختن عمل دائم و شاداب ، و آيا انگيزهء اخلاقى مىتواند در ديگران بيانى بهتر و برتر به وجود آورد ؟ اكنون كه اصل عمومى نيّت را ثابت كرديم و پس از اين‌كه مشخّص كرديم ، امكان ندارد كه

--> ( 1 ) - يوسف ( 12 ) آيهء 87 : چرا كه جز كافران بىايمان ( كه از قدرت خدا بىخبرند ) ، از رحمتش مأيوس نمىشوند . ( 2 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 99 : هيچ‌كس جز زيان‌كاران ، خود را از مكر خداوند در امان نمىدانند . ( 3 ) - زمر ( 39 ) آيهء 9 : از عذاب آخرت مىترسد و به رحمت پروردگارش اميدوار است .