نيّت است و گاهى ذات عمل . حالت اوّل همان عمل مطابق شرع است كه با نيّت خلافى انجام گرفته است و حالت دوّم ، عكس حالت اوّل مىباشد . 1 - بنابراين ؛ وقتى كه كسى عملى را به خطا در حقيقت ذات و طبيعت اخلاقى خودش انجام مىدهد ، سپس اين شخص به تصوّر اين‌كه ( همين عمل مشروع وى ) خلاف قانون اخلاقى است ، عمل را به انجام مىرساند ، درحالىكه نيّتش مخالفت با دستور الهى بوده است ، ترديدى نيست كه وى با اين روش در رفتار ، خود را مديون ساخته است . در اينجا مىبينيم كه مادّهء عمل چيزى نيست ، بلكه همه چيز نيّت است ، و همين حكم صريح تمام فقهاى مسلمان است . مثال‌هاى ذيل به صورت كامل به ما نشان مىدهد كه آنان چگونه اين حكم را به تمام موارد تكليف گسترش مىدهند ، از جمله ، مردى مالى را در اختيار مىگيرد ، درحالىكه معتقد است آن مال متعلّق به ديگرى است ، ولى در حقيقت مال مخصوص خود اوست . و فرد ديگرى : آب ميوه‌اى كه به او مىدهند ، به خطا حكم مىكند و آن را به عنوان شراب مىگيرد و با همين نيّت مىنوشد ، درحالىكه اين نوشيدنى در حال حاضر حرام نيست . و شخص سومى معتقد است كه وى در ساعت معيّنى خواهد مرد ، و از اين‌رو خود را ناچار مىبيند كه نمازش را پيش از وقت بخواند و نماز را در وقت ادا نكند ، با اين‌كه اگر ترس او از بين برود ، نماز را در وقت معمولش ادا خواهد كرد . و به‌طور اختصار : هركس عملى را انجام مىدهد ، درحالىكه به نظر او خطاست ، هرچند كه در ذات خود عمل مشروعى باشد ، اين شخص ، به خاطر نيّت گنه‌كارانه‌اش مرتكب جرم اخلاقى شده است . علىرغم مطابقت ماهيّت عمل كه او را به‌طور قطع از مجازات شرعى نجات مىدهد . 2 - آيا جريان در حالت تناقض نيز بر همين منوال است ؟ و آيا نيّت خوب نيز چنين نيروى دگرگون‌كننده‌اى دارد كه شرّ را به خير تبديل كند ؟ . اينك از جهت روشن شدن مطلب مثالى مىآوريم : ما مىدانيم كه بسيارى از مردم در برابر مقدّساتشان زود متأثّر مىشوند و بسيار حسّاسند ، به حدّى كه هرگونه توهينى به خدايان ساختگىشان كه مىپرستند ، باعث مىشود تا از طرف آنها نسبت به خداى معبود به حق توهين كنند ، از اين‌رو قرآن كريم از اين عمل نهى فرموده ، مىگويد : « وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ