جز اين‌كه روشن نيست كه اين اصالت به حدّى مىرسد كه خلاصه‌شده‌اى از واقعيّت محسوس است . بنابراين ؛ آيات قرآنى متوجّه به اثبات تفاوت ميان مراتب بين دو زندگى بيش از تفاوت در طبيعت است . دوزخ آيا اكنون مىخواهيد تصوير كاملى به‌قدر امكان از جايگاه هلاكت‌يافتگان و آنچه از عذاب ، آنها را فرامىگيرد ، بدهيم ؟ به راستى اين رودررويى بين دو جايگاه فرمانبرداران و گنه‌كاران به‌قدرى روشن است كه امكان دارد ما چنين تصويرى را فراهم كنيم ، به اين ترتيب كه خطهايى دربارهء نيكوكاران نوشتيم ، به پيروى از آنها در جاى هر نعمتى كه به آنها داده شده ، نقيض آن را نقطه به نقطه براى گنه‌كاران قرار دهيم ، ولى از طرفى ما نيازى نداريم كه به اين روش گذشته پناه ببريم ، و به خود قرآن واگذار مىكنيم تا در آن باره سخن بگويد كه اين براى ما بهتر و سزاوارتر است . كيفرهاى اخلاقى سلبى : جنبهء سلبى و يا به عبارت بهتر : جنبهء محروميّت از كيفرهاى اخلاقى در نظر گرفته شده براى ستمگران منحصر به رويدادهاى ذيل است : - از بين رفتن اعمال : « أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ . » « 1 » . - نقش بر آب شدن آرمان‌ها و آرزوهايى كه از بت‌ها داشتند و آنها را شريك خدا مىدانستند : « وَ ضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ . » « 2 » .

--> ( 1 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 22 ، 117 ، بقره / 217 ، 262 ، 266 ، 276 ، مائده / 5 ، 53 ، اعراف / 147 ، توبه / 17 ، 52 ، 53 ، 69 ، هود / 16 ، ابراهيم / 18 ، كهف / 105 ، نور / 39 ، فرقان / 23 ، احزاب / 19 ، زمر / 65 ، محمّد / 9 ، 28 ، 32 ، حجرات / 2 ( - 6 الف و 18 ب ) : آنها كسانى هستند كه اعمال نيكشان در دنيا و آخرت نابود گشته . ( 2 ) - انعام ( 6 ) آيهء 94 ، هود / 21 ، نحل / 87 ، قصص / 75 ، فاطر / 14 ، غافر / 74 ، فصّلت / 48 ، احقاف / 28 ( - 8 الف ) : تمام پندارها و تكيه‌گاه‌هايى كه فكر مىكرديد ، نابود گشتند و گم شدند .