خودفراموشى مىگرداند ، در وقتى كه آنها خدا را فراموش كرده باشند : « فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ . » « 1 » ، و آنان را به شيطان واگذار مىكند : « وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ . » « 2 » ، و شيطان آن‌ها را در تاريكىها مىكشاند : « يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ . » « 3 » . ولى ستمگران تنها نيستند كه اين خوارى را مىبينند و تن به اين ذلّت مىدهند ، بايد مؤمنان خودشان نيز توجّه داشته باشند كه نورشان و الهامى كه به آنها مىشود ، جز لطفى از طرف خدا نيست ، ممكن است از آن‌ها گرفته شود ، در صورتى كه تغيير موضع بدهند : « وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلًا . » « 4 » . و اين‌چنين ، آيات و نصوصى كه اين حالت از مخالفت و ترك اخلاقى دنيوى را براى ما به تصوير مىكشند ( - 23 الف و 40 ب ) ، است . د - جنبهء روحى در كيفر دنيوى خدا ، عنصر ديگرى وجود دارد ، كه در شكل متعادل تجسّم مىيابد و اعمال ما در ارتباطمان با خدا آن را قطعى مىسازد . و آنچه اكنون براى ما اهمّيّت دارد ، اين است كه رابطهء بيرونى به هيچ نحو ، از نوع رابطهء يك فرد ديندار با ديندار و يا حاكم با زيردست او نيست ، و اين رابطه ، رابطه‌اى است كه در نوعى از آزادى و يا پستى تجلّى مىكند و براى ما اين امكان را فراهم مىسازد كه به پاداشى برسيم و يا در معرض كيفرى قرار بگيريم . بلكه آنچه براى ما اهمّيّت دارد ، رابطهء ديگرى است كه بسى عميق‌تر و داراى خصوصيّت بيشترى است ؛ تمام انواع روابط ديگر چيزى نيستند ، به‌جز رمزى كه با اين نوع علاقه درجهء كمالشان متفاوت است ، حتّى در حالت نبودن هر نوع تعبير مثبتى از اين علاقه ، باز هم همهء ارزش‌هاى عاطفى خود را حفظ مىكند ، درحالىكه هم در هستيش و هم در اهمّيّتش از همهء آنها جلوتر است . توضيح اين‌كه ،

--> ( 1 ) - حشر ( 59 ) آيهء 19 ( - يك ب ) : و خداوند نيز آنها را دچار خودفراموشى كرد . ( 2 ) - زخرف ( 43 ) آيه 36 ( - يك الف ) : و هركس از ياد خدا روىگردان شود ، شيطانى را به سراغ او مىفرستيم ، پس همواره قرين اوست . ( 3 ) - بقره ( 2 ) آيه 257 ( - يك ب ) : آن‌ها را از نور به سوى ظلمت‌ها بيرون مىبرند . ( 4 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 86 ، شورى / 24 ( - 2 الف ) : و اگر بخواهيم آنچه را بر تو وحى فرستاده‌ايم ، از تو مىگيريم ، سپس كسى را نمىيابى كه در برابر ما از تو دفاع كند .