قلب و عقل از هميارى با اراده بازنايستاده‌اند ، آن را تصوّر مىكند . و اين اخلاق ، علاوه بر اين‌ها جاودانگى روح و وجود خدا را از فرض‌هاى مسلّم نمىبيند ، بلكه آنها را نقطهء حركت و انبساط مىبيند . به راستى اين‌ها به ذات خود ، اوّلا دو عقيدهء اساسى هستند و نظام جزئيّات را با نقشى كه دارند ، تأسيس مىكنند . به راستى خداى قرآن و تمام كتاب‌هاى آسمانى تنها آفريننده و قانون‌گذار نيست ، بلكه درعين‌حال جزادهندهء عادلى است . و در اين صورت از واضحات آشكار است كه در چنين مفاهيمى ، انديشهء انسانى در اشكال مختلف جزا ، رشدى را با بيشترين بازدارندگى مىبيند ، همچنان كه پاسخ‌هاى دقيقى براى مقتضيات و مطالب مختلف پيشنهاد مىكند . بنابراين ؛ هرگاه انسانى به كامل‌ترين صورت مطيع افعال خويشتن است ، نتايج آن را نيز به كامل‌ترين صورت تحمّل مىكند ، پس چه چيزى از اين عادلانه‌تر مىباشد ؟ از سوى ديگر ؛ مىبينيم ، فعل ارادى كه خداى سبحان بدان وسيله امر واجب را مقرّر كرده است ، در همان انديشهء الهى با فعلى حركت مىكند كه خداوند بدان وسيله اصل عمومى مجازات را در كنار هم قرار داده است . و اگر بخواهيد اين آيه را قرائت مىكنم : « وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَ سَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ . » « 1 » . بلكه اين ارتباط بين فضيلت و رذيلت ، با مجازات و اين جدايى بين نيكان و بدان وجود دارد ، و آنچه در اينجا هم‌چون يك واقعيّت و يا همانند يك وعدهء الهى و يا هم‌چون امرى تنفيذى روشن گشت ، احيانا همانند يك نتيجهء ضرورى و قطعى براى دليل و حجّتى استنباطى مىآيد كه برخاسته از مفهوم ( يا يك اصل ) الهى حكيم عادل است . قرآن كريم مىفرمايد : « أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَ مَماتُهُمْ ساءَ

--> ( 1 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 144 ، 145 ، انعام / 120 ، 138 ، هود / 3 و 111 ، يوسف / 110 ، سجده / 22 ، جاثيه / 22 ، احقاف / 19 ، نجم / 31 ، 41 ( - يازده آ و دو ب ) : محمّد تنها فرستاده خداست ، پيش از او هم فرستادگانى بودند كه از دنيا رفتند ، آيا اگر او بميرد يا كشته شود ، شما بايد سير قهقرائى كنيد ؟ و به آيين بت‌پرستى برگرديد ؟ آنها كه عقب‌گرد كنند و به دوران كفر و بت‌پرستى برگردند ، تنها به خود زيان مىرسانند ، نه به خدا ، خداوند شاكران را پاداش نيك مىدهد .