و يا گرايش و يا شعور پستى نيست ، مگر اين‌كه به كيفرش در اين دنيا و يا در آخرت و به صورت مستقيم ، تقريبا مداوم و با معيارى دقيق مىرسد ، و عكس مطلب نيز در مورد هر عمل يا انديشه و يا تصميم و يا شعور برتر صحيح است ، بنابراين ؛ هر نوع فداكارى پاداش خود را به دنبال دارد . » « 1 » . همان‌طورى كه نمىخواهيم با تيودور ژئوفروى « 2 » هم‌سو شويم كه مىگويد : « وقتى كه به مقدار آزاديمان از رسيدن به كمال حقيقى و هدف واقعىمان دور مىشويم ، در حقيقت به مجازات بيشتر از آنچه كه نظام طبيعى براى اشيا مقرّر كرده ، خودمان را گرفتار مىكنيم ، و آن نظامى است كه ما را فراخوانده‌اند تا در سايهء آن زندگى كنيم و در نتيجه بر كسانى كه راه و روش آن را ترك كنند و به راه ديگرى جز آن راه را بروند ، مجازات و كيفر خود را قطعى مىسازد . » « 3 » . هرگز . . . ما الزامى نداريم كه با اين دو نظريّه هم‌سو باشيم ، زيرا اگر قانون طبيعت مادّى يا اجتماعى اين توانايى را داشته باشد كه مجازاتى براى برخى از مقرّرات خودش ، در صورت سعادت ، ملايم با طبع تعيين كند و تنهايى را وسيلهء نيرو ، و اخلاص را وسيلهء تقدير ، پاداش دهد ، هم‌چنين برخى از انحرافات ، مانند مستى و تبه‌كارى را به وسيلهء سختى و شدّت نزديك مجازات كند ، بنابراين ؛ تمام فضايل و رذايل در نظام طبيعى اشيا ، حساب هم‌سطح و برابرى ندارند . . . هيهات كه چنين باشد . البتّه كانت حق داشته است موقعى كه اعلام كرده ؛ بين فضيلت و خوشبختى ارتباط تحليلى وجود ندارد . با اين شرط كه مقصود وى از خوشبختى آن شادمانى ويژه‌اى نباشد كه همراه و متّصل با تماس و ممارست اخلاقى است و آن چيزى كه ارسطو مىگويد : « اين مسرّت ، و سعادت به عمل انسانى اضافه مىشود ، چنان‌كه به جوان شادابى افزوده مىشود . » ، بلكه مقصود وى از سعادت آن بهرهء بعدى و جداى از عمل و از نظر طبيعت و ذاتش متفاوت با آن مىباشد . البتّه ما به فراتر از آنچه كانت مىگفت ، معتقديم ، زيراكه اين فيلسوف بزرگ ، وقتى مشاهده نكرد كه اين ارتباط در تجربهء ثابت ، به دنبال عمل پيدا مىشود ، از اين مطلب يك اصل مسلّمى براى قانون اخلاقى و در جهان آينده از آن ، يك واجب الوجودى ساخت كه در آنجا

--> ( 1 ) - ر ك : V . Cousin , introd . a lhist . de la philo . 9 e ? lecon ( 2 ) - Th . Jouffroy ( 3 ) - Th . Jouffrou , Cours de Droit naturel , 31 e ? me lecon