اندك شود و عنصر پيش‌گيرى از آن وقت بر عنصر دفع مستولى گردد : « فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ . » « 1 » . و ازاين‌رو است كه مشاعر سنگين باهم تناسب ندارند ، مشاعرى كه شعور حيا بدون ترديد بر همهء آنها سيطره دارد ، و واقعيّت مطلب اين است ، انديشهء بودن ما در پيشگاه خدا امكان ندارد - در وقتى كه ما برخى از امور پليد و خلاف شرع را در تخيّل داريم - وارد بر عقل و خردمان گردد ، مگر اين‌كه سروكارمان با ضدّ اين ناپاكىها به صورت بازدارنده باشد كه از نظر مقدار توانمندى متفاوت و بالاتر از آنها باشد ، و چون اين انديشه بر عقول ما سيطره يافت ( يعنى انديشهء حضور ما در پيشگاه خدا ) ما به حق از ارتكاب امرى ، هرچند كوچك بيمناك خواهيم بود ، به حدّى كه در برابر عظمت خدا از خجالت سرخ خواهيم شد ، و دراين‌باره روايتى را مىخوانيم كه ابن مسعود نقل كرده است . رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : « از خداوند آن‌طور حيا كنيد كه شايسته است ، گفتيم : يا رسول اللّه ! البتّه كه ما از خدا شرم مىكنيم و خدا را از اين بابت سپاس مىگوييم ، فرمود : چنين نيست ، بلكه شرم و حياى شايسته در پيشگاه خدا آن است كه انديشه‌ات و آنچه را كه شنيده‌اى حفظ كنى ، و هم‌چنين شكم را از آنچه مىخورى ، پاك بدارى و مرگ و گرفتارى ( پس از مرگ ) را يادآورى ، و هركه آخرت را بخواهد ، زينت دنيا را فروگذارد و آخرت را بر دنيا ترجيح دهد ، پس هركه چنين كند ، البتّه چنان‌كه سزاوار شرم است ، از خدا حيا كرده و شرم دارد . » « 2 » . ولى اگر شخص خطا كند يا ناتوان باشد ، پس به‌طور قطع در گرفتارى زندگى ، حيا را از دست داده و از آن انديشهء هدايت‌كننده غفلت كرده است كه يوسف عليه السّلام آن را روزگارانى پيش

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 181 ، 224 ، 227 ، 231 ، 282 ، 283 ، آل عمران / 156 ، نساء / 94 ، 135 ، 148 ، هود / 112 ، نحل / 91 ، احزاب / 1 ، 2 ، 52 ، حجرات / 1 ( - 2 آ و 14 ب ) : كسى كه وصيت را بعد از شنيدنش تغيير دهد ، گناهش بر كسانى است كه آن را تغيير مىدهند ، خداوند شنوا و داناست . ( 2 ) - ر ك : سنن ترمذى : 4 / 637 ، حديث 2458 ؛ و ابن بديع شيبانى در تيسير الوصول : 2 / 23 ؛ نشر شيخ حامد الفقى آن را نقل كرده است ( مترجم عربى ) . و نگاه كنيد : المستدرك على الصحيحين 4 / 359 حديث 7915 كنز الفوائد كراجكى : 98 ؛ مجمع الزّوائد : 10 / 284 ؛ المصنّف ابن ابى شيبه : 7 / 77 ، حديث 34320 ؛ المعجم الأوسط : 7 / 226 ، حديث 7342 ؛ مسند احمد : 1 / 387 ، حديث 3671 ؛ المعجم الصّغير : 1 / 298 ، حديث 494 ؛ مسند ابو يعلى : 8 / 461 ، حديث 5047 ؛ المعجم الكبير : 3 / 219 ، حديث 3192 ؛ الفردوس بمأثور الخطاب : 1 / 87 ، حديث 277 .