است ؟ هيچ‌يك از اين پرسش‌ها اهمّيّتى ندارد ، زيراكه ما به مجرّد اين‌كه در لحظهء دوم با نيّت دوم به تصميم ديگرى رو مىآوريم و مىخواهيم آن را عملى سازيم ، ما در حقيقت بدان وسيله با فاعل حقيقى آن از يكديگر ضمانت مىكنيم و در برابر يكديگر تعهّدى داريم . بنابراين علّت اخلاقى در ذات يك عمل ، جوهر و صفتى نيست و دست‌كم از نظر كيفيّت بخشيدن به اين صفت ، سبب خود ما هستيم و سبب ، آن نيست كه خداوند اراده فرموده است كه ما اين را اراده كنيم ، يا آن را . درحالىكه به‌واقع ما هستيم كه آن چيز را اراده مىكنيم ، زيرا ما در اثناى عملمان به‌طور مطلق اراده نمىكنيم تا خداى سبحان ما را ابزار قاطع ارادهء مقدّس خويش قرار دهد ، مادامى كه پيشاپيش از اين ارادهء الهى چيزى را ندانيم . ولى ما با صرف‌نظر از هر نوع اعتبار ديگر ، تنها و با تمام بساطت راضى هستيم كه آن اراده اختصاص به ما داشته باشد و تعهّد ما باعث اين توقّع است . و اين‌چنين انسان مسئول مىگردد و خود را به‌وجودآورندهء آن مسئوليّت مىداند ، چنان‌كه از همان آغاز تعهّدش ، خود را وام‌دار مىداند . و همين‌طور مىفهميم كه قرآن كريم ملتزم است تا مسئوليّت ما را در برابر خدا ضمن آياتى اعلام كند كه در آن آيات معلوم مىشود ، ارادهء انسانى به‌طور كامل به ارادهء الهى پيوسته است . خداى تعالى مىفرمايد : « يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . » « 1 » . بنابراين مبدأ و ريشهء مسئوليّت در تمامى فرض‌ها مبدأ و ريشهء درستى است ، بدون هيچ گونه برخوردى . 3 - جنبهء اجتماعى مسئوليّت بنابراين شرايط ضرورى و كافى براى مسئوليّت ما در پيشگاه خدا و در برابر خودمان عبارت است از : شخصى بودن عمل ، ارادى بودن و انجام آن با آزادى كه بدون اكراه ( قصد انجام عمل را داشته باشيم ) و ديگر اين‌كه با توجّه كامل و با آگاهى به شرع يا قانون . آيا اين شرايط نسبت به مسئوليّت‌مان در برابر جامعهء اسلامى كه قرآن تنظيم كرده است ، درست و قابل قبول است يا

--> ( 1 ) - نحل ( 16 ) آيهء 93 : خداوند هركس را بخواهد ، گمراه مىكند و هركس را بخواهد ، هدايت . و شما به‌طور قطع در برابر اعمالى كه انجام مىداديد ، مسئوليد و از شما بازپرسى مىشود .