از ايشان مشكل را انجام دهد ، زيرا حرف آخر را بايد خود بندگان بزنند و بستگى به ارادهء آنها دارد و تا آنان نخواهند انجام نمىگيرد . و جريان از همين قبيل است ، موقعى كه خداوند ستمگران را به حال خود مىگذارد تا در تاريكى مرتكب خلاف شوند ، درحالىكه آن‌گاه در دام برخى از مشكلات گرفتارند ، و اين بدان خاطر است كه بايد خود آنها با تلاش خود درصدد بيرون آمدن از آن گرفتارى باشند ؛ كسى نگفته است كه خداوند بالاجبار ارادهء آنها را وامىدارد تا طرف آسان‌تر را برگزينند . مسأله‌اى كه در اينجا مىماند كه بايد آن را توضيح دهيم و آن چيزى كه دربارهء آن به‌طور وضوح مكتب‌هاى اسلامى اختلاف پيدا كرده‌اند ، عبارت از اين است : وقتى كه خداوند از ما مىخواهد تا قدرتمان را براساس اختيار و آزادى به كار بگيريم - پس از اين‌كه تصرّفات ما را در گرو اين موارد عمومى و خصوصى قرار داده است - آيا خداوند به‌طور كلّى از ما فاصله گرفته است ؟ آيا براى مصلحت هيچ طرفى خداوند دخالت نمىكند ؟ يا اين‌كه - بدون اين‌كه ما بدانيم - خداوند به عنوان مدافع و كمك غيبى دخالت و مباشرت فورى دارد ، در شكلى مساعدت و يا ترك و يا مقاومت يا به مقدار اندكى از توان و طاقت ، يا عملى غير مقاوم از باب لطف و يا آزمون - به صورت‌هاى مختلف - نشاط و آمادگى ما را بيشتر مىكند و حركت آن را در جهت مقابل و يا جهت ديگر مشخّص مىنمايد ، بدون اين‌كه هرگز ما آن را احساس كنيم ؟ اينك اين همان مسأله‌اى است كه قرآن كريم از جانب خود آن را به‌طور واضح و به قدر كافى بيان نكرده است ، بلكه معلوم مىشود كه قرآن از اين جهت به نوعى از هشدار هدفمند ملتزم بوده كه بعدها پذيرش و قبول آن را يادآور شده است : « قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ . » « 1 » . از اين‌رو است كه مسلمانان اوّليه از پيشينيان و افراد ميانه‌رو از بعديها در مورد چنين بحثى تأمّل نكرده‌اند ، زيراكه در نظر آنها بحث مهم و سودمندى به حساب نمىآمد ، و براى ما نيز در حقيقت روشن مىشود كه مسأله‌اى به اين شكل امكان ندارد كه به وسيله‌اى از وسايل معمولى و به وسيلهء انوار عقل و خرد به روشنى حل شود ، زيراكه همواره اين امر لازم و ضرورى مىنمايد كه خاطرنشان سازيم آن تناقضى را كه اندكى قبل يادآور شديم ، بين عدالت و قدرت

--> ( 1 ) - انعام ( 6 ) آيهء 149 : خداوند اگر بخواهد همهء شما را از راه اجبار هدايت خواهد كرد .