طبيعت و اصل جريان ارتباطى ندارد كه ما به انسان يك قدرت كلى جهت اجراى تصميمات خويش به‌طور آزاد نسبت دهيم ، علىرغم تمام مشكلات مادى و بر خلاف قوانين قطعى طبيعت ، زيراكه لازم مىآيد تا ما هر نوع انديشهء متعادل را از دست داده باشيم ، در همان حالى كه اصرار داريم ما همواره هرچه را بخواهيم ، مىتوانيم انجام دهيم . و اين مطلب - در شرايط عادى ، در زندگى عملى و با فاصله گرفتن از اعمالى كه نيروى جبرى مانع از انجام آنهاست - خلاف حقيقتى است كه گفته مىشود : اراده همان قدرت انجام است ، جز اين‌كه معناى حقيقى لفظ همان است كه مدافعان از اختيار آزادى مىخواهند آن را به عنوان يك شرط مسلم براى مسئوليت اثبات كنند ، اين آزادى ، آن آزادى در اجرا نيست ( كه نسبيت و ارتباط آن را با هزار شرط خارجى در نظر مىگيرند ) ، بلكه اثبات همان آزادى است كه اظهار مىدارند ، و هرگز از وجدان هيچ انسانى جدا شدنى نيست . و هيچ‌كس هم‌چون دكارت مطلق‌گرا نيست كه حدود فعاليت آزادى ما را تا دورترين افق گسترش مىدهد ، نه تنها در ميدان عمل ، بلكه در ميدان معرفت نيز آزادى را به صورت گسترده مطرح مىكند . بنابراين ارادهء ما همان است كه فرمان مىدهد و يا بازمىدارد ؛ و همان است كه اثبات مىكند و يا انكار . و اين آزادى نخست در مورد شك و ترديد در راه و روش متجلّى مىشود ، يعنى در مورد قدرتى كه ما در اختيار داريم ، نسبت به ترك ارادى تمام احكام پيشين و همهء معارف قبلىمان كه از راه حواس و يا از راه نتيجه قياس به دست آورده‌ايم ، چه اين شكّ و ترديد چنان باشد كه به دنبال آن حكم به درستى يا نادرستى آن احكام و معارف قبلى بكنيم يا اين‌كه حكممان را دربارهء آنها به صورت تعليق محض و مجرد درآوريم . « 1 » و ليكن اين تلاش در احكام عادى ما به شكل موضوعى ظاهر مىشود و ادراك ما اين احكام را فرض و واجب نمىكند ، بلكه جلوتر از ادراك پيدا مىشوند و از آن مىگذرند ، چنان‌كه در تمام حالاتى كه مرتكب خطاى فكرى مىشويم ، اين خطا چيزى جز يك حكم ارادى نيست كه بر چيزهايى صادر كرده‌ايم كه اعتقاد داريم آنها را درك كرده‌ايم ، درحالىكه به‌واقع آنها را درك نكرده‌ايم ، « 2 » و حتى ما موقعى كه به نام بداهت پناه مىبريم ، اين كار را نيز از روى آزادى انجام مىدهيم ، زيراكه ما مىتوانستيم

--> ( 1 ) - ر . ك : Descartes . Premie ? re me ? ditation ( 2 ) - ر . ك : مرجع قبلى : Reponses aux 5 es objections