مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ » « 1 » و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مىفرمايد : « مسلمانان به شرايط و قراردادها بايد وفادار باشند . » « 2 » جز اين‌كه « اگر شرطى باشد كه در كتاب خدا نيامده باشد ، باطل است . » « 3 » ، « سازش ميان مسلمانان جايز است ، مگر سازشى كه باعث حرام كردن حلالى گردد و يا حرامى را حلال كرده باشد . » « 4 » بنابراين از نظر مبدأ در اخلاق اسلامى برخوردى بين وظيفه هم‌وطن شايسته و وظيفهء يك مسلمان شايسته وجود ندارد و ممكن نيست كه وجود داشته باشد ، زيراكه هر دو جريان تابع ذات قانونى است كه از يك سرچشمهء قانون‌گذارى ريشه مىگيرد ، جز اين‌كه اين احتمال مىرود كه با برخى از مطالب ناهنجار از سردمداران روبرو شويم كه باعث ايجاد چنين برخوردى شود . با وجود اين ، قانون واقعا خالص و بىعيب است ، اين مطلب را رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در يك جمله خلاصه كرده ، مىفرمايد : « اطاعت از مخلوق در برابر نافرمانى خالق نبايد انجام گيرد » « 5 » بايد چنين فرض كنيم كه اين دستورات با وجود تنوعى كه دارند ، هم‌سو و هم‌جهتند . و به

--> ( 1 ) - مائده ( 5 ) آيه 1 : اى افراد باايمان به عهد و پيمان خود وفا كنيد . ( 2 ) - ر . ك صحيح بخارى : 2 / 794 ، حديث 2153 و ص 981 ، حديث 2583 و 3 / 52 ؛ مستدرك حاكم : 2 / 52 ، حديث 2309 ؛ سنن ترمذى : 3 / 634 ، حديث 1352 ؛ الخلاف : 2 / 115 ؛ مجمع الزوائد : 4 / 205 ؛ سنن كبرا : 6 / 79 ؛ كافى : 5 / 404 ؛ من لا يحضره الفقيه : 3 / 128 ؛ التهذيب : 7 / 371 ، حديث 1503 ؛ المصنّف ابن ابى شيبه : 6 / 568 ؛ الاستبصار : 3 / 232 ؛ حديث 835 ؛ المغنى : 4 / 354 . ( 3 ) - ر . ك . صحيح بخارى : 2 / 904 ، حديث 2424 ، محاسن برقى ، 1 / 221 ، حديث 129 ؛ تفسير قرطبى : 6 / 23 ؛ سنن كبراى بيهقى : 7 / 132 ، حديث 13533 ؛ سنن كبرا : 3 / 194 ، حديث 5015 و ص 365 ، حديث 5644 ؛ عون المعبود : 10 / 313 ؛ سنن نسائى : 6 / 164 ، حديث 3451 ؛ تفسير عياشى : 1 / 9 ، حديث 5 ؛ مسند اسحاق بن راهويه : 2 / 245 ؛ سبل السّلام : 3 / 64 ؛ المحلى : 9 / 243 ، حديث 1695 ؛ سرائر : 2 / 590 ؛ مختلف الشيعه : 5 / 299 . ( 4 ) - ر . ك : سنن ترمذى : 3 / 634 ، حديث 1352 ؛ هدايه شيخ صدوق : ص 286 ؛ صحيح ابن حبان : 11 / 488 ، حديث 5091 ؛ موارد الظمآن : 1 / 291 ، حديث 1199 ؛ سنن كبراى بيهقى : 6 / 65 ؛ حديث 11134 ؛ سنن دارقطنى : 4 / 207 ، حديث 16 ؛ سنن ابى داود : 3 / 304 ، حديث 3594 ؛ سنن ابن ماجه : 2 / 788 ، حديث 2353 ؛ بحار الانوار : 103 / 178 ، حديث 1 ؛ الفردوس بمأثور الخطاب : 2 / 418 ، حديث 3856 ؛ كتاب الام : 3 / 221 ؛ بداية المجتهد : 2 / 221 ؛ وسائل : 18 / 443 . ( 5 ) - ر . ك : مسند احمد : 5 / 66 . از قول عمران بن حصين ؛ المبسوط شيخ طوسى : 7 / 41 ؛ وسائل الشيعه : 11 / 422 ، حديث 7 ؛ مسند زيد بن على : ص 501 ؛ المهذب : 2 / 467 ؛ تفسير قرطبى : 5 / 260 ؛ مجمع الزوائد : 9 / 187 ؛ المصنف ابن ابى شيبه : 6 / 545 ؛ مسند شهاب : 2 / 55 / 872 ؛ شرائع الإسلام : 3 / 723 ؛ الفردوس بمأثور الخطاب : 2 / 369 ، حديث 3647 ؛ كشف الخفاء : 2 / 491 ، حديث 3057 ؛ مجمع الفائدة : 7 / 442 ؛ المعتبر : 2 / 761 .