همان پايين‌ترين حدى كه عمل پايين‌تر از آن تنزل نمىكند ، محدود مىسازد ، مگر اين‌كه به يك وظيفهء لازم خللى وارد كرده باشد ؛ سپس درجهء بالاتر از آن را بدون اين‌كه به بالاترين حد برسد ؛ و به عبارت ديگر ؛ خير الزامى و خيرى كه مورد رغبت است . بدين معنى كه نسبت به درجهء قبلى چيزى است كه به عنوان يك وظيفهء لازم قطعى شمرده مىشود و تجسّم مشاركت ذاتى در تمام ارزش‌هاست . « 1 » افزون بر اين ، قرآن كريم در هر زمينه ، راهى به سوى مشاركتى بزرگتر مىگشايد ، و آن وادار ساختن هر انسانى بر آن است كه به اين مرحلهء مشترك بسنده نكند و همواره به درجاتى شايسته‌تر صعود كند ، به‌طور مثال در آيات : « وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ » « 2 » ، « وَ يَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ » « 3 » و « وَ الَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِياماً » « 4 » ، كه فضيلت بخشندگى و گذشت [ Condescendance ] را بالاتر از حق ثابت قرار مىدهد . و به‌ويژه روى فضيلت نيكوكارى پافشارى مىكند ، و دراين‌باره به اين سخن خدا توجه كنيد : « وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ » « 5 » فرصت دادن به بدهكار در وقت ناتوانى از اداى دين واجب است ، ولى در نهايت بخشيدن وام او عملى است كه سزاوار ستايش مىباشد : « وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ » « 6 » و دفاع از خود در برابر ظلم حق است ولى تحمل و بخشش زيباتر است : « وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ

--> ( 1 ) - به‌طور مثال : ماهى از محروميت را بر هواى نفسانى و شهوات ما ( ماه رمضان ) ، و يك دهم از محصولمان را ( زكات ) ، و جزئى از چهل جزء ثروتمان را به مستمندان ( صدقات ) ، و پنج وعده نماز را در هر روز . . . واجب مىداند . ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 184 : روزه گرفتن براى شما بهتر است . ( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 219 : از تو مىپرسند چه چيز انفاق كنند ، بگو : از ما زاد نيازمندىهايتان . ( 4 ) - فرقان ( 25 ) آيهء 64 : و آنها كسانى هستند كه شبانگاه براى پروردگارشان سجده و قيام مىكنند . ( 5 ) - بقره ( 2 ) آيهء 237 : عفو و گذشت شما ( و پرداختن تمام مهر ) به پرهيزگارى نزديكتر است و گذشت و نيكوكارى را در ميان خود فراموش نكنيد . ( 6 ) - بقره ( 2 ) آيهء 280 : اگر ( بدهكار ) داراى سختى و گرفتارى باشد ، او را تا هنگام توانايى مهلت دهيد و ( چنانچه قدرت پرداخت ندارند ) ببخشيد براى شما بهتر است .