كتاب دوست عزيزم ، علامه شيخ محمد عبد اللّه « 1 » نمايندهء فعلى الازهر در فرانسه است . خداوند او را سالم و بهره‌ور بازگرداند و اسلام و مسلمانان را از او بهره‌مند سازد آمين . خلاصه اين مبحث آنچه تا كنون گفتيم مىتوان چنين خلاصه كرد : علوم قرآن به عنوان دانشى مدون در اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم توسط حوفى پايه‌گذارى شد . سپس در قرون ششم و هفتم در دامان ابن جوزى و سخاوى و ابو شامه پرورش يافت . و در قرن هشتم به سرپرستى زركشى رشد كرد . و پس از آن در قرن نهم با توجهات كافيجى و جلال الدين بلقينى به بلوغ رسيد و قامت آراست . و در پايان قرن نهم و اوايل قرن دهم به همت تك‌سوار اين ميدان ، صاحب كتاب‌هاى التحبير و الإتقان فى علوم القرآن ، سيوطى ، كه هزاران رحمت و رضوان خدا بر او باد ، به بار نشست . پس از آن ، تا قرن گذشته رشد آن متوقف شد ، اما در سال‌هاى اخير مجددا رشد و شكوفايى خود را آغاز كرده است . بدان اميد كه حيات و شكوه گذشته را بازيابد . مطمئنا يارى خداوند نزديك است . يك توضيح ضرورى قبل از آنكه اين مبحث را به پايان بريم ، لازم است خوانندهء محترم را به اين نكته توجه دهيم كه علوم قرآن ، مانند ساير علوم ، در حركت خود تابع قوانينى عام است و به تناسب عوامل ويژه‌اى كه بر آن تأثير مىگذارند دچار فراز و فرود و زيادت و نقصان مىشود . بنابراين ، اگر در تحقيقات و بررسىها خواننده با مباحث جديد مواجه شد و آراء تازه‌اى مشاهده كرد كه در حلقهء علوم قرآن سابقه نداشت ، نبايد آن را حمل بر بدعت كند ؛ زيرا فكر و انديشه دايما در حال حركت و زايش است . همچنين شبهه‌هايى كه در اذهان مردم اين روزگار راه يافته است و بدگويىها و اتهاماتى كه دشمنان اسلام در اين عصر متوجه اسلام و قرآن ساخته‌اند بعضا جديد و بىسابقه است ؛ بنابراين حكمت اقتضا مىكند با سلاحى نظير سلاح دشمن به مقابله با او شتافت ، و در علوم قرآن مسائل و مباحثى را كه

--> ( 1 ) . محمد بن عبد اللّه دراز ( . . . - 1377 ) فقيه ، اديب و از عالمان بزرگ الازهر . از آثار اوست : الدين ، دستور الأخلاق فى القرآن به زبان فرانسوى كه با ترجمهء عربى دكتر عبد الصبور شاهين و تحقيق دكتر سيد محمد بدوى به چاپ رسيده است . ( الأعلام زركلى ، 6 : 246 )