بر كار خويش چيره و تواناست و ليكن بيشتر مردم نمىدانند . » « 1 » مفهوم ، موضوع ، و فايدهء علوم قرآن به عنوان دانشى مدون قبلا گفتيم كه تعبير « علوم قرآن » كليهء علوم دينى و اسلامى را شامل مىشود . اكنون مىافزاييم كه اين تعبير از معناى لغوى اضافى خود منصرف و علم شده است براى فنى مدون كه با معناى آن قبل از انصراف و به عنوان يك واژهء مركب اضافى كاملا متفاوت است . زيرا اين فن مدون مجموعه‌اى از علوم دينى و اسلامى نيست ، اگرچه برگرفته از علوم مذكور و مستند به آنهاست . بنابراين ، مىتوان علوم قرآن را در كاربرد اصطلاحى آن چنين تعريف كرد : « مجموعه‌اى از مباحث كه از حيث نزول ، ترتيب ، جمع ، كتابت ، قرائت ، تفسير ، اعجاز ، ناسخ و منسوخ ، رفع شبهات و مانند آن به قرآن تعلق دارد . » موضوع اين علم عبارتست از قرآن كريم از هر وجهى از وجوهى كه در تعريف اين علم آمده است ، بر خلاف « علوم قرآن » به معناى مركب اضافى كه موضوع آن مجموعه‌اى از موضوع‌هاى علومى است كه ذيل آن منظور شده است . بنابراين ، علوم قرآن به معناى اصطلاحى عبارتست از مجموعه‌اى از علوم كه در هريك از آنها قرآن اعتبارى خاص دارد و از وجهى معين مورد بحث قرار مىگيرد . مثلا قرآن از آن حيث كه مجموعه‌اى از الفاظ است موضوع علم قرائت است . و از آن حيث كه شرح و معنا مىشود موضوع علم تفسير است ، و الى آخر . فايدهء اين علم نيز برخوردارى از فرهنگ و الا و عام قرآن و ضرورت مسلح شدن به معارف آن به منظور كسب آمادگى در دفاع از كتاب خدا و سهولت تدبر در قرآن و تفسير آن است . لذا علوم قرآن براى مفسران به‌منزلهء كليد فهم قرآن است . و از اين نظر همانند علوم حديث براى كسى است كه مىخواهد علم حديث را فراگيرد . سيوطى در مقدمهء الاتقان به همين نكته تصريح كرده مىگويد : در آغاز دانش‌اندوزى ، از پيشينيان تعجب مىكردم كه چرا بر خلاف آنچه در علم حديث انجام داده‌اند كتابى در زمينهء انواع علوم قرآن تدوين نكرده‌اند . « 2 » همچنين صاحب كتاب التبيان فى علوم القرآن « 3 » به اين معنا اشاره مىكند . او در حاشيهء

--> ( 1 ) . « . . . وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ . » ( يوسف : 21 ) . ( 2 ) . الإتقان ، سيوطى ، ج 1 : 12 . ( 3 ) . مراد شيخ طاهر بن صالح جزايرى است ؛ - ص 40 .