نظريات عالمان سلف ، همچون زركشى ، ابن جزرى ، و به ويژه سيوطى ، نيازها و مقتضيات جديد را نيز در زمينهء علوم قرآنى مد نظر قرار دهد . ازاين‌رو مسائل مختلف علوم قرآنى را با سبك و اسلوبى جديد و در عين حال عالمانه مطرح ساخته است و در نهايت تأليفى جامع و گسترده از آراء عالمان و نظريات نقادانهء خود به دست دهد . زرقانى در هر مبحث شبهات و طعن‌ها و خرده‌گيرىهاى مخالفان را به تفصيل مطرح مىسازد و بدان پاسخ مىگويد . هر چند وى نامى از صاحبان آراء مخالف به ميان نمىآورد ، اما بر خوانندهء مطلع روشن است كه مطالب مذكور عمدتا از سوى مستشرقان و اسلام‌شناسان غربى در قرن اخير مطرح شده است . اين خود نشانگر آگاهى و اطلاع زرقانى از آراء و نظريات عالمان غربى در زمينهء علوم قرآنى و فضاى فكرى و فرهنگى حاكم بر زمان خويش است . هر چند مؤلف در كتاب به حفظ محدودهء بحث كه همان علوم قرآنى است ملتزم بوده و همه جا سعى داشته از طرح مباحث اضافى و خارج از موضوع خوددارى كند ، ضرورت پاسخگويى به شبهات ، وى را ناگزير ساخته است چه در تمهيد بحث و چه در پاسخ به شبهات در پايان هر مبحث مسائلى از علوم مختلف اسلامى همچون علم الحديث ، علم الرجال ، كلام ، اصول و حتى فقه را مطرح سازد ، اما اين همه به دليل احاطه و اشراف وى و نيز ابتكارى كه در تنظيم و تبويب مباحث به كار بسته كمتر به انسجام و روانى و وحدت موضوع كتاب لطمه‌اى وارد ساخته است و در مجموع در رشتهء علوم قرآنى اثرى پديد آورده كه مرزها و نقاط اشتراك اين علم را با ساير علوم اسلامى به روشنى تصوير مىكند . اگر بخواهيم تعريفى گويا و در خور از اين كتاب به دست دهيم بايد بگوييم كتاب مناهل العرفان نتيجهء تلاش غيرتمندانه و دفاع متعصبانهء عالمى مسلمان ، متعهد و آگاه ، در برابر هجوم افكار و مكاتب الحادى و غربى است كه اساس فرهنگ و انديشهء اسلامى را هدف گرفته‌اند و مىكوشد با دفاع از كيان قرآن ، حريم وحى را از طعن و تعرض و شبهات انديشه‌سوز محافظت كند و مسلمانان را در اين رويارويى خطير به تمسك بدان صلا دهد . حاصل اين تلاش عظيم كتابى است جامع و ارجمند كه يكى از مراجع تحقيق در علوم قرآنى به شمار مىرود . مرورى اجمالى بر كتاب‌هايى كه پس از مناهل در زمينهء علوم قرآنى به رشتهء تحرير