او را تذكّر نداده و يادآور نشده‌اى . ( فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ ) پس او را خدا عذاب كند عذاب بزرگتر و آن خلود و ابديّت در آتش است و هيچ عذابى بزرگتر از آن نيست سپس خداوند سبحان ياد آورى نمود كه بازگشت آنها بسوى اوست و فرمود ( إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ ) يعنى البته بسوى ماست بازگشت ايشان بعد از مرگ . ( ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ ) سپس البته بر ماست پاداش اعمالشان و اين جامع بين وعد و وعيد است ، و معنايش اينست كه امر آنها تو را ناراحت و مشغول نكند ، زيرا آنها اگر چه با تو دشمنى ورزيده و آزارت كردند ، پس بازگشت تمام آنها به حكم ماست و از ما فوت نميشوند و پاداش و كيفر كردارشان بر ماست و به زودى چشمت روشن شود از عذابهاى گوناگون كه به بينى دشمنانت در دوزخ بدان معذّب و گرفتار هستند . ترتيب : سؤال : چگونه ذكر شتر و آسمان و كوه و زمين متّصل بذكر تعريف بهشت و نعمتهاى آن مىشود ؟ جواب : متصل و پيوست باوّل سوره مىشود و ضمير در قول خدا : ( ينظرون ) بر ميگردد به كسانى كه تعريفشان كرد بقول خودش ( عامِلَةٌ ناصِبَةٌ ) و اينكه چون عقاب ايشان و ثواب مؤمنان را ياد نمود ، برگشت بر ايشان بسبب احتجاج و استدلال بشتر و آسمان و كوه و زمين ، و چگونگى دلالت آن بر وجود صانع حكيم و دانا ، و مقصودش اينست كه چرا اين گروه نگاهى در صنايع خدا نميكنند تا او را بشناسند و عبادت كنند ( از ابى مسلم ) .