( قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى ) عطاء و عكرمه گويند : يعنى رستگار است كسى كه پاك كند خود را از شرك و بگويد لا إله الّا اللَّه ( محمد رسول اللَّه على ولىّ اللَّه ، مترجم ) . ابن عباس و حسن و قتاده گويند : يعنى مسلّما به منتهى آرزوى خود رسيده كسى كه بسبب اعمال صالحه و ورع پاك و منزّه شده است . ابن مسعود گويد : تزكّى يعنى رستگار است كسى كه زكات مالش را داده است ، و ميگفت خدا رحمت كند كسى كه تصدّق داده زكات مال و زكات فطرش را داده ، سپس نماز بخواند و اين آيه را قرائت ميكرد . ابن عمر و ابن العاليه و عكرمه و ابن سيرين گويند ، مقصود دادن زكات فطر و نماز عيد است و اين معنى مرفوعا از حضرت ابى عبد اللَّه ( ع ) هم روايت شده است . اشكال و پاسخ آن : اگر گفته شود چگونه اين قول درست است و حال آنكه اين سوره مكى است ، و در مكّه نه نماز عيدى وجود داشت و نه زكات و نه فطره‌اى . مىگوييم : محتمل است كه اوائل سوره در مكّه نازل شده و پايانش كه قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى ، در مدينه نازل شده باشد . ( وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى ) ابن عبّاس گويد : يعنى خدا را به يكتايى ياد كن ( و براى او شريكى تصوّر نكن ) . و بعضى گفته‌اند : خدا را در موقع نماز در قلبت ياد كن و اميد ثواب و خوف و عقاب او را داشته باش زيرا كه خشوع در نماز به جهت ترس و اميد خوف و رجاء است . و بعضى گفته‌اند : نام خدا را در موقع دخول به نماز ياد كن و به اين اسم