كه پسنديده و صاحب آن خشنود است . ( وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ ) و امّا آنكه حسناتش سبك و طاعاتش كم است و گفتار در حقيقت وزن و ميزان و اختلاف در آن ذكرش در جلوتر از اين كتاب گذشت ، و خداوند سبحان حسنات را در دو موضع ياد كرده ولى وزن سيّئات را ياد نكرده براى اينكه وزن عبارتست از قدر و مقام و گناه قدر و مقامى ندارد ، و قدر و مقام فقط براى حسناتست ، پس مثل اينكه معنايش چنين باشد ، پس امّا آنكه قدرش در نزد خدا بزرگ باشد براى زيادى حسناتش و آنكه قدرش نزد خدا سبك باشد براى سبكى حسناتش . ( فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ ) يعنى جايگاهش دوزخ و مسكنش آتش است و البتّه آن را امّه ، و مادرش ناميده براى اينكه بسوى آن پناه ميبرد چنانچه فرزند بمادرش پناهنده مىشود ، و براى اينكه اصل سكون و پناه بردن بمادران است . قتاده گويد : آن كلمه‌اى عربى است كه وقتى مردى در امر سختى واقع ميشد ميگفتند پناه بمادرش برد . ابى صالح گويد : فرمود ، فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ براى اينكه گنهكار با كلّه‌اش در آتش سرنگون مىشود ، و بعضى گفته‌اند سقوط مىكند در آتش و آتش مهواه و محلّ سقوط گنهكارانست و بقدرى گود و عميق است كه عمق و ته آن معلوم نيست ، سپس خداوند سبحان فرمود : ( وَ ما أَدْراكَ ما هِيَهْ ) اين تعظيم و بزرگداشت امر آن آتش است اراده كرده كه تو نمىدانى تفصيل آن و انواع عقابها و عذابها و شكنجه هاى آن را اگر چه فى الجمله و بطور اجمال بدانى ، و هاء در هيه براى