نفرمود مگر به اينكه عبادت كنند خداى يگانه را كه براى او شريكى نيست و امر كرد ايشان را كه در عبادت خود شريك براى او نگيرند ، پس اين چيزيست كه هيچ ملّت در آن اختلاف نكرده و تبدّلى در آن واقع نشود . ( مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ) آميخته نكنند بعبادت پروردگار عبادت و پرستش غير او را . ( حُنَفاءَ ) در حالى كه مائل از تمام دين‌ها بسوى دين اسلام باشند مسلمان و مؤمن به تمام پيامبران . عطيه گويد : هر گاه حنيف و مسلم با هم جمع شد معناى حنيف حاج خواهد بود و هر گاه تنها باشد معناى آن مسلمان خواهد بود ، و آن قول ابن عبّاس است براى اينكه گويد ، حنفاء يعنى حاجيان ، ابن جبير گويد : عرب آن را حنيف نمىنامد مگر كسى كه حج نموده و ختنه كرده باشد . قتاده گويد : حنيفيّه ختنه كردن و حرمه دختران و مادران و خواهران و عمّه‌ها و خاله‌ها و اقامه مناسك است . ( وَ يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَ يُؤْتُوا الزَّكاةَ ) يعنى و مداومت بر اقامه نماز ميكنند و حقوق واجبه مالى خود را از زكات و غيره بيرون مينمايند و ميدهند . ( وَ ذلِكَ ) يعنى دين چنانى كه ذكر آن گذشت . ( دِينُ الْقَيِّمَةِ ) يعنى دين كتابهاى ارزنده‌اى كه ذكرش گذشت . و بعضى گفته‌اند : دين ملّت مستقيمه و شريعت مستقيمه عادله نضر بن شميل گويد : از خليل پرسيدم از اين آيه پس گفت قيّمه جمع قيّم ، و قيّم قائم يكيست ، و مقصود ، و اين دين قائمين توحيد خداست ، و در اين آيه دلالت بر بطلان مذهب اهل جبر است زيرا در آن تصريح شده به اينكه