آسمان به صورت دود بود . ابن عبّاس گويد : آسمان در آن هنگام بخار زمين بود . و در اصل استواء بمعنى استقامت و آهنگ تدبير مستقيم است ، و گفته شده است ثمّ استوى يعنى : سپس فرمانش را بر آسمان نفوذ داد ، و اين گفتار از حسن نقل شده است . فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ ابن عبّاس گويد : آسمان آنچه را در خود داشت از خورشيد و ماه و ستارگان ، و زمين آنچه را در خود داشت از جويبارها و درختان و ميوه‌ها بيرون آوردند ، و در اينجا فرمان خدا حقيقتا فرمانى كه با سخن باشد نيست ، و جواب هم سخنى در مقابل اين گفتار نيست ، بلكه خداوند اينجا خبر داده است ، از اينكه آسمانها و زمين را آفريده است ، و آنها را بدون هيچنوع سختى و زحمتى ايجاد فرموده است ، همانگونه كه به مأمورى دستور بدهند كارى را انجام بدهد و بدون توقّف و درنگى انجام دهد ، خداوند از اين آفرينش به امر و اطاعت تعبير فرموده است ، و اين آيه هم مانند آن آيه است كه ميفرمايد : ( إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ) « 1 » . و علّت اينكه گفته است أَتَيْنا طائِعِينَ « 2 » و نگفته است اتينا طائعتين آنست كه معنى آنست كه آمديم با آنچه از عقلاء و غير عقلاء در ميان ما وجود دارد و جانب عقلاء را غلبه داده است . از قطرب نقل شده است كه گفته شده است آسمان و زمين چون به

--> ( 1 ) سورهء يس 36 آيهء 82 يعنى : ( فرمان خداوند چنين است كه هر گاه چيزى را بخواهد همين بس كه به او بگويد باش ، خواهد شد ) كه لفظى در كار نيست و همان اراده كافى است كه از اراده چنين تعبير شده است ( 2 ) طائعين