إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ : موصول در محل رفع و بدل است از واو « يملكون » و ممكن است در محل نصب و استثناى منقطع باشد . تنشق : عطف بر « يتفطرن » البته اين فعل به تأويل مصدر ، محلا منصوب است . أَنْ دَعَوْا : مفعول له . مقصود : أَ لَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا : اين خطاب به پيامبر گرامى اسلام است . يعنى : آيا نديدى كه ما ايشان را به شيطان‌ها واگذارديم ، تا آنها را وسوسه كنند و بگمراهى فرا خوانند و هيچ حايلى ميان ايشان و شيطان‌ها قرار نداديم ؟ شيطان‌ها آنها را از راه طاعت به راه معصيت مىكشانند . سعيد بن جبير گويد : آنها را به راه معصيت دعوت مىكنند و آنها هم اطاعتشان مىكنند . اينكه مىگويد : شيطان‌ها را ارسال مىداريم ، تعبير مجازى است . فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا : تو اى محمد ، خاطرت آسوده باشد و براى نازل شدن عذاب بر ايشان عجله نداشته باش ، زيرا مدت باقى ماندن آنها در اين جهان كوتاه است . ما روزها و سالهاى زندگى ايشان را مىشماريم و آنها را مهلت نمىدهيم . ابن عباس گويد : يعنى ما نفس‌هاى آنها را مىشماريم . اين نفس‌ها تا روز مرگ ايشان ، حساب شده و معين است . برخى گويند : يعنى اعمال آنها را مىشماريم . يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً : اى محمد ، آن روز را به ياد آنها بياور كه متقين را جمع مىكنيم و آنها را دسته دسته به بهشت خويش مىبريم . برخى گويند : آنها سوار بر شترانى كه مثل آنها ديده نشده است ، هستند و تا در بهشت پيش مىروند . محمل اين شتران طلا و مهار آنها زبرجد است . اين قول از على عليه السلام و ابن عباس است . وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً : و مردم مجرم را مثل شتران تشنه كه بسوى آب رانده مىشوند ، به جهنم مىرانيم . اين معنى از ابن عباس و حسن و قتاده