الا رماداً هامداً دفعت * عنه الرياح خوالد سحم « 1 » كه در اين شعر « الا » به معناى « واو » است و گرنه سخنى متناقض گفته بود ، و در آيه نيز چنين معنى مىشود كه اشقياء هميشه در دوزخند و آنچه خدا بخواهد . ولى اين معنى را كه « الا » به معناى « واو » باشد اهل تحقيق از نحويين ضعيف دانسته و مورد قبول آنها نيست . 5 - منظور از اشقياء در آيهء شريفه همهء آن افرادى هستند كه بدوزخ ميروند چه آنها كه اهل ايمان و طاعت بوده و گناهانى از آنها سر زده كه براى مدت معينى مستوجب دخول در آتش گشته‌اند و سپس از دوزخ خارج شده و ببهشت ميروند و چه آنها كه اهل ايمان نبوده و براى هميشه جاويدان و مخلد در دوزخند ، و بنا بر اين منظور از جملهء « إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ » همان مردم با ايمانى هستند كه پس از مدتى بخاطر ايمانشان از دوزخ بيرون آمده و ببهشت ميروند . منتهى اين معنى احتياج باثبات مطلب ديگرى هم دارد و آن اين است كه لفظ « ما » بايد به معناى « من » باشد « 2 » تا معنى درست آيد ، و اينمطلب هم با توجه بموارد ديگرى كه « ما » به همين معنى آمده ثابت مىشود مانند اين آيهء شريفه « سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ » « 3 » و يا مانند اينكه عرب در وقت شنيدن صداى رعد آسمان گويد : « سبحان ما سبحت له » . - اين دربارهء اهل دوزخ . و اما جمله‌اى كه به همين مضمون دربارهء اهل بهشت در آيه آمده آن نيز روى همين معنى درست است زيرا خداى تعالى خبر ميدهد كه نيكبختان نيز در بهشت جاويدانند مگر آن كس را كه خدا بخواهد و استثناء در مورد همانهايى است كه از

--> ( 1 ) - و خانه‌اى از وى در « اغدرة السيدان » ( كه نام جايى است ) ديدم كه آثار آن از بين رفته بود و خاكسترى انباشته كه سنگهاى سياه مطبخ بادها را از آن دور كرده و مانع بر باد رفتنشان شده بود . ( 2 ) - خوانندگان محترمى كه با ادبيات عرب سر و كار دارند ميدانند كه معمولا لفظ « ما » در غير دوى العقول استعمال شود و « من » در ذوى العقول و چون در اين معنى اين اشكال بذهن ميآيد كه چگونه « ما » به معناى « من » آمده مصنف در صدد پاسخ بر آمده است . ( 3 ) - سورهء صف آيهء 1