هستند - و اين معنايى است كه جبائى از آيه كرده است - ولى بهتر آن است كه بگوئيم معناى آيه آن است كه در آخرت احدى سخن سودمندى مانند شفاعت و وساطت و امثال آن بر زبان نياورد جز باذن پروردگار . سؤال - اگر كسى بگويد : چگونه ميان اين آيه با آيات ديگرى كه دلالت دارد بر اينكه كسى در آن روز سخنى نگويد جمع ميكنيد و آنها را با يكديگر وفق ميدهيد ؟ مانند اين آيه كه فرمود : « هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ » « 1 » - آن روز روزى است كه سخن نگويند و اجازه‌شان ندهند كه عذر آورند - و اين آيه « فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ » « 2 » - در آن روز از آدمى و جن از گناهش نپرسند - و در جاى ديگر فرمود : « وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ » « 3 » - نگاهشان داريد كه مورد بازخواست هستند - و امثال اين آيات كه در ظاهر با اين آيه متناقض است ؟ پاسخ - در جواب گوئيم كه روز قيامت داراى توقفگاههايى است كه در بعضى از آن توقفگاهها اجازهء سخن بمردم داده مىشود و در بعضى جاها اجازه نميدهند ، - و اين معنايى است كه از حسن نقل شده - و ديگرى گفته : معناى اينكه فرموده است : « لا يَنْطِقُونَ » - در آن روز سخن نميگويند - يعنى از روى منطق و استدلال سخن نميگويند اما در مورد اقرار بگناهان خود و سرزنش كردن يكديگر و گناهان را به گردن يكديگر انداختن با هم سخن ميگويند ، و اين جمله در آيهء فوق مانند آن است كه شما به كسى كه زياد حرف زده اما هيچيك از روى منطق و استدلال نبوده مىگوييد : چيزى نياوردى و سخنى نگفتى - كه منظور سخن مستدل و منطقى است - و نظيرش را خداى سبحان فرموده است در آنجا كه گويد « صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ » « 4 » - كر و لال و كورند - در صورتى كه آنها در ظاهر مىشنيدند و سخن ميكردند و مىديدند اما از آنجايى كه سخن حق را نمىپذيرفتند و در آن تدبر نمىكردند مانند شخص كر و لال و كور بودند .

--> ( 1 ) - سورهء مرسلات آيهء 35 - 36 . ( 2 ) سورهء الرحمن آيهء 39 . ( 3 ) - سورهء صافات آيهء 24 . ( 4 ) سورهء بقره آيهء 18 .