بلاها و فقر و پريشانى و بيمارى به منظور بيدار كردن و تنبيه آنها بوده است . لكن شيطان هم بيكار ننشسته و كفر را در نظر ايشان آراسته است . اين مطالب ، بر خلاف گفتار جبريان است كه مىگويند : خداوند كفر را در نظر آنها آراسته است . فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ . همين كه موعظه‌هاى ما را كه به صورت فقر و بيمارى و اسباب تنبّه ، بر آنها نازل كرده بوديم ، فراموش كردند و عمل خود را بموجب آن اصلاح نكردند و دعوت پيامبران را ناديده گرفتند ، ما هم درهاى نعمت‌ها و بركات آسمانى و زمينى را به روى آنها گشوديم و خيرات دنيا را در دسترس آنها قرار داديم . مقصود اين است كه : خداوند در مرحلهء اول آنها را دچار سختىها كرد تا تنبّه پيدا كرده ، توبه كنند . در مرحلهء بعد كه آنها متنبه نشدند و توبه نكردند ، نعمتهاى دنيا در اختيار آنها قرار داد و در رزق و روزى آنها توسعه داد ، تا توجهى به نعمتهاى آخرت پيدا كنند و كوشش خود را در راه سعادت جاودانى به كار اندازند . بديهى است كه مرحلهء بعد ، مرحلهء عقوبت و كيفر بود نه گشايش درهاى نعمت و سعادت به روى آنها لكن اين كار را كرد كه آنها را از اين رهگذر ، متوجه طاعت خود گرداند . لازم نيست دعوت بطاعت ، هميشه از راه سختگيرى باشد ، گاهى هم از راه لطف است . در حقيقت ، براى بيدار كردن و دعوت آنها از هر دو وسيله استفاده شده است . ممكن است گشايشى كه در مرحلهء بعد ، نصيب آنها كرده است ، بخاطر دشوار كردن عذاب آنها در آخرت باشد . حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ : تا وقتى كه به نعمتها و خوشيها دلشاد و سرگرم شدند و از شكر نعمتها خوددارى كردند . در اين هنگام ما آنها را غافلگير و كيفر خود را بر آنها نازل كرديم . در نتيجه ، دچار يأس و نوميدى و خوارى و سرگردانى شدند . منظور از « كُلِّ شَيْءٍ » تعميم نيست . نميخواهد بگويد : همهء نعمتها را به آنها داديم . بلكه منظور اكثر نعمتهاست .