الشيخ الطبرسي (مترجم: نورى و مفتح)
100
تفسير مجمع البيان (فارسى)
ايشان بوزينگان و خوكان و پرستندگان طاغوت آفريد ) بديهى است كه خداوند ، خالق كافر است ، لكن خلق كافر ، خلق كفر او نيست و خداوند او را كافر نكرده است . ( يعنى خداوند كسى را آفريده ، كه به اختيار خود كافر شده است ) جبريان نمىتوانند بگويند : ما از اين جمله استفاده مىكنيم كه همانطورى كه خداوند چيزى را آفريد كه بوزينه يا خوك بود ، انسانى خلق كرد كه پرستندهء طاغوت بود ( يعنى همانطورى كه خوك بودن يا بوزينه بودن ، ذاتى خوك يا بوزينه است ، پرستندهء طاغوت بودن هم ذاتى چنين انسانى است ) . زيرا درست است كه خوك و ميمون را خداوند « خوك و ميمون » آفريده و اين صفت ، ذاتى آنهاست ، لكن در مورد انسان چنين مطلبى صحيح نيست و دلايلى در دست داريم كه بمقتضاى آنها خداوند متعال برتر از اين است كه انسان را كافر و عابد طاغوت ، بيافريند ، بنا بر اين ، تفاوت ميان اين دو ، از زمين تا آسمان است ! أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً : اينان را كه خداوند توصيف و آنها را ملعون و مغضوب و پرستندهء طاغوت ، معرفى كرد ، جايگاهى بدتر دارند ، زيرا ماواى آنها دوزخ است . اما جايگاه مردم مؤمن ، بد نيست ، زيرا آنها اصحاب بهشت بوده ، جايگاهى خوش و دلنشين دارند . برخى گويند : يعنى جايگاه آنان هم در دنيا بد است و هم در آخرت . در دنيا بخاطر قتل و اسارت و خوارى و فرومايگى و پرداخت جزيه . و در آخرت بخاطر عذاب ابدى ! وَ أَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ : همچنين ، از راه راست منحرفتر و از نجات دورترند . مفسران گويند : هنگامى كه اين آيه ، نازل شد ، مسلمانان اهل كتاب را سرزنش كرده ، گفتند : - اى برادران بوزينگان و خوكان ! آنها سرافكنده و رسوا شدند .