فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ : همين كه در مدينه جنگ بر آنها واجب شد ، إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ : گروهى از آنان از جنگ با مردم مىترسند چنان كه از مرگ مىترسند ، و بقولى : مىترسند كه از دست مردم كشته شوند همانطورى كه از مرگ خدايى مىترسند بنا بقولى ديگر از كيفر مردم مىترسند ، همانطورى كه از كيفر خدا مىترسند . أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً : برخى گفته‌اند : « او » به معناى واو است يعنى : و بيشتر هم مىترسند . برخى گفته‌اند : « او » براى اين است كه مطلب براى مخاطب پوشيده بماند و معلوم نشود كه آنها از خدا بيشتر مىترسند يا از مردم . در سورهء بقره ذيل « أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً » ( آيه 74 ) وجوهى كه محتمل است ذكر كرده‌ايم . وَ قالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ : و گفتند : پروردگارا چرا جنگ را بر ما واجب ساختى . حسن مىگويد : اين جمله را بخاطر كراهتى كه از امر خدا داشتند ، نگفتند بلكه بواسطهء ترسى كه بر آنها مستولى شده بود ، گفتند و اين طبيعى بشر است . ممكن است اين جمله در حقيقت ، سؤالى براى فهميدن باشد نه براى انكار كردن و سؤالشان بخاطر اين بود كه به دنيا دل بسته بودند و نعمتهاى آنها را ترجيح مىدادند . در هر صورت ، اگر اين مطلب را نمىگفتند ، بهتر بود . لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ . چرا ما را مهلت ندادى كه به مرگ خويش جان بدهيم و طعمهء شمشير دشمنان نشويم ؟ ! سپس خداوند اعلام مىكند كه دنيا با همهء منافع و زرق و برقى كه دارد ، در برابر آخرت اندك است و مىفرمايد . قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ . اى محمد ، به اينان بگو . منافع دنيا كه مورد تمتع انسان است ، باقى نمىماند . وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَ لا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا . و آخرت براى اهل تقوى بهتر است . ابن عباس گويد . « فتيل » چركى است كه انسان ميان انگشتان فتيله كند و بدور اندازد يعنى شما به اندازهء اين مقدار ناچيز هم ظلم نمىبينيد تا چه رسد به بيشتر از آن ! برخى گفته‌اند . « فتيل » آن رشته‌اى است كه در شكاف هسته قرار دارد .