است كه اكرام من بخاطر امتناع آمدن زيد ، ممتنع شد ، حق اين است كه بعد از آن فعل واقع شود . لكن « ان » همانطورى كه از اسم و خبر نيابت مىكند از فعل نيز نيابت مىكند . پس « وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ » مثل : « و لو كتبنا عليهم » است . اذن : براى اين آورده شده است كه بر معناى جزاء دلالت كند . معناى اذن ، جواب و جزاست . اين كلمه در اول ، وسط و آخر كلام قرار مىگيرد و هنگامى در فعل مضارع عمل مىكند كه در اول و فعل به معناى آينده باشد . لَآتَيْناهُمْ . . . وَ لَهَدَيْناهُمْ : اين هر دو لام دو جواب لو واقع شده‌اند . لام در جواب قسم نيز واقع مىشود مثل شعر امرء القيس : حلفت لنا باللَّه حلفة فاجر * لناموا فما ان من حديث و لا صال يعنى : مثل گنهكاران براى او به خدا سوگند ياد كردم كه خوابيده‌اند ، پس نه حديثى بود و نه گرم شونده‌اى به آتش . هم چنان كه لام براى جواب ( شرط و قسم ) مىآيد براى ابتدا نيز مىآيد . با اين فرق ، كه لام ابتدا فقط بر سر مبتدا يا خبر « ان » در مىآيد . مثل ، « علمت ان زيداً ليقوم » كه در اينجا بر سر خبر « ان » كه فعل مضارع است درآمده و فعل مضارع شبيه اسم است صراطاً : مفعول دوم براى هدينا مقصود خداوند از اسرار باطنى آن گروه ( منافقان ) خبر مىدهد و مىفرمايد : وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ : اگر بر مردمى كه ذكرشان گذشت واجب مىكرديم . أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ : كه خود را بكشيد يا از ديارتان خارج شويد ، جز عده كمى اطاعت نمىكردند . چنان كه بامت موسى دستور داديم و بر اين كار آنها را ملزم ساختيم و آنها خويشتن را كشتند و به سوى « تيه » رفتند . ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ : بخاطر مشقتى كه در اطاعت اين دستورات هست ، تنها مردم مؤمن خالص ، اطاعت مىكنند . گفته‌اند منظور از اين « قليل » كه استثناء شده ، ثابت بن قيس بن شماس است و برخى گفته‌اند : منظور جماعتى از اصحاب پيامبر